क्यान्सर कुरुवा कुर्सीको आत्मकथा-बिक्रम न्याैपाने

क्यान्सरले हल्लाउन सक्छ, भत्काउन सक्दैन 

भनिन्छ, आँधी आउनुपूर्वको मौसम निकै शान्त हुन्छ। मेरो जीवन पनि आफ्नै गतिमा शान्त बगिरहेको थियो। पेशाले म फोटोग्राफर, क्यामराको लेन्सबाट संसारका सुन्दर र उज्याला रङ्गहरू कैद गर्नु, रातभर कम्प्युटरको स्क्रिन अगाडि बसेर फोटो र भिडियो सम्पादन गर्नु अनि डिजिटल बजारको भूलभुलैया (SEO) मा हराउनु मेरो दैनिकी थियो। एउटा ३१ वर्ष पुरानो स्थापित फोटो स्टुडियोको जिम्मेवारी र हाँसोखुसीले भरिएको मेरो सानो संसारमा अचानक एउटा यस्तो आँधी आयो, जसले हाम्रो जीवनको जग नै हल्लाइदियो।

त्यो २०८२ सालको कात्तिक महिनाको कुरा थियो। (नेपाल क्यालेन्डर अनुसार गत कात्तिक २१ गते)।मेरी श्रीमतीलाई केही समयदेखि पेटको समस्या भइरहेको थियो। सुरुमा हामीले यसलाई सामान्य ग्यास्ट्रिक मान्यौँ। नेपाली घरको बानी— पेट दुख्नेबित्तिकै 'ग्यास्ट्रिक होला' भनेर टार्ने वा एकाध चक्की औषधि खाएर चित्त बुझाउने। तर, यसपटक समस्या त्यतिमा मात्र सीमित रहेन। बिस्तारै वाकवाकी लाग्ने र दिसा कालो रगतमिश्रित आउने जस्ता गम्भीर लक्षणहरू देखिन थाले। जब दुखाइ र असहजता बढ्दै गयो, तब हामीलाई लाग्यो— अब ढिला गर्नु हुन्न।हामी हतार-हतार टोखामा रहेको ग्रान्डी इन्टरनेसनल हस्पिटल पुग्यौँ।त्यहाँ हाम्रो भेट ग्यास्ट्रो स्पेसलिस्ट डा. ए.के. कस्यपसँग भयो। अस्पतालको त्यो सेतो भित्ता, औषधिको गन्ध र बिरामीहरूको भीडबीच मेरो मनमा एउटा अज्ञात डरले डेरा जमाउन थालिसकेको थियो। डा. कस्यपले बिरामीको अवस्था निकै गम्भीरताका साथ हेर्नुभयो। लक्षणहरू सुन्नेबित्तिकै उहाँको अनुहारमा एउटा गम्भीरता छायो, जसले मलाई भित्रभित्रै त्रसित बनाइरहेको थियो।"हामीले केही विशेष परीक्षणहरू तुरुन्तै गराउनुपर्छ," डाक्टरको यो वाक्यले मलाई सचेत बनायो।हामी त सामान्य ग्यास्ट्रिकको अनुमानमा अस्पताल भर्ना भएका थियौँ। तर, डा. कस्यपको अनुभव, लगनशीलता र स्पष्ट निर्देशनले हाम्रो उपचारको दिशा नै बदलिदियो। एन्डोसकोपी, कोलोनोस्कोपी र अन्य भिडियो एक्सरेहरू गरिए। रिपोर्टहरू आउने क्रम सुरु भयो।त्यही बीचमा जावलाखेलस्थित सम्यक डायग्नोस्टिक प्राइभेट लिमिटेडका डा. देविश प्याकुरेल र आदरणीय दाजु रबीश शर्माबाट प्राप्त सहयोगले सही निदान र सही रिपोर्ट छिटो निकाल्न ठूलो मद्दत पुर्‍यायो। रिपोर्टहरू टेबलमा आउँदा डाक्टरको शङ्का सत्य साबित भइसकेको थियो।डा. कस्यपले रिपोर्ट मतिर सार्दै गम्भीर आवाजमा भन्नुभयो, "बिक्रमजी, यो सामान्य ग्यास्ट्रिक वा पेटको इन्फेक्सन होइन। यो ठुलो आन्द्राको बायाँ भाग (descending colon) मा मासु पलाएर बनेको क्यान्सर हो।"'क्यान्सर'— यो एउटा यस्तो शब्द हो, जसले सुन्नेबित्तिकै मान्छेको सातो लैजान्छ। क्षणभरका लागि मेरो वरिपरिको संसार ठप्प भयो। क्यामराको फ्ल्यासजस्तै आँखाअगाडि अन्धकार छायो। ३७ वर्षकी मेरी जीवनसङ्गिनी, जसको काँधमा दुई साना छोरीहरूको भविष्य र मेरो पूरा संसार अडिएको थियो, उनी क्यान्सरको ओछ्यानमा पुगिसकेकी थिइन्।तर, डा. कस्यपले हामीलाई सम्हालिन समय दिनुभएन, बरु एउटा दियो बाल्ने काम गर्नुभयो। उहाँले भन्नुभयो, "डराउने समय छैन। यो सुरुआती चरणको क्यान्सर जस्तो देखिन्छ। हामीले छिटोभन्दा छिटो उपचारको तयारी गर्नुपर्छ। समय गुमाउनु भनेको जीवन गुमाउनु हो।" उहाँले दिएको त्यही छिटो निर्णय गर्ने हौसलाप्रति म आज पनि गहिरो आभार प्रकट गर्छु।नेपालमै उपचारको सुरुवात भयो। आन्द्रामा भएको त्यो ट्युमरको कारण भित्र पिप जमेर ठूलो फोको (abscess) बनिसकेको थियो। ग्रान्डी हस्पिटलमा डाक्टरहरूले पहिलो चरणमा त्यो पिप निकालेर संक्रमण कम गर्ने औषधि र उपचार सुरु गरे।यस कठिन यात्राको पहिलो पाइलामै धापासी निवासी मेरा प्रिय साथी डा. बिबुश शर्माले आफ्नो व्यस्त समयका बाबजुद पनि उपचारको हरेक चरणमा समय-समयमा सघाउँदै निरन्तर साथ दिनुभयो। डाक्टर साथीहरूको यो साथ मेरा लागि अस्पतालको त्यो निरस वातावरणमा एउटा ठूलो मानसिक ओत थियो।अस्पतालको त्यो शैयामा सुतिरहेकी श्रीमतीको अनुहार हेर्दै मैले मनमनै एउटा सङ्कल्प गरेँ— "रोग जतिसुकै ठूलो होस्, म हार्ने छैन। म लड्ने छु, एउटा श्रीमान् मात्र भएर होइन, एउटा बलियो सिपाही र केयरगिभर बनेर।"नेपालको यो बिसौनीले हामीलाई रोगको पहिचान त दियो, तर मुख्य युद्ध अझै बाँकी थियो। डाक्टरहरूको सल्लाह र हाम्रो आफ्नै अनुसन्धानले अबको गन्तव्य तय गर्‍यो— भारतको नयाँ दिल्लीस्थित राजीव गान्धी क्यान्सर इन्स्टिच्युट।एउटा नयाँ देश, नयाँ अस्पताल र क्यान्सरविरुद्धको एउटा महायुद्धको यात्रा यसरी सुरु भयो...।

दिल्लीको यात्रा र एआई (AI) बनेको सारथि

काठमाडौँको परिचित परिवेश र डाक्टर साथीहरूको ओत छाडेर अन्जान सहर दिल्लीतर्फ लाग्नु हाम्रा लागि केवल भौगोलिक दूरी पार गर्नु मात्र थिएन; यो त जीवन र मृत्युको दोसाँधमा उभिएर एउटा अनिश्चित भविष्यतर्फ चालिएको पाइला थियो। मनमा अनेकौँ कुरा खेलिरहेका थिए— छोरीहरूको याद, व्यवसायको चिन्ता, र सबैभन्दा ठूलो कुरा, मेरी श्रीमतीको स्वास्थ्य। तर, आँखामा आँसु लिएर युद्ध जित्न सकिँदैन भन्ने मलाई राम्ररी थाहा थियो। मैले आफ्नो डरलाई टोखा र गोदावरीकै माटोमा लुकाएँ, र केवल एउटा अदम्य साहस बोकेर हामी भारतको नयाँ दिल्लीस्थित 'राजीव गान्धी क्यान्सर इन्स्टिच्युट एन्ड रिसर्च सेन्टर' (RGCI) पुग्यौँ।

एशियाकै अग्रगामी क्यान्सर अस्पतालहरूमध्ये एक मानिने राजीव गान्धी अस्पतालको गेटभित्र छिर्दा त्यहाँको विशालता र बिरामीहरूको भीड देख्दा जोकोहीको पनि मुटु काँप्थ्यो। त्यहाँ संसारभरिबाट आएका हजारौँ क्यान्सर पीडित र तिनका कुरुवाहरू आँखामा आशा र निराशाको एउटा अनौठो मिश्रण बोकेर दौडिरहेका देखिन्थे।अस्पतालमा सुरु भयो रिपोर्ट, परीक्षण र डाक्टरहरूको नोटहरूको एउटा नयाँ शृङ्खला।हामीजस्ता सामान्य मानिसका लागि मेडिकल भाषा एउटा अभेद्य किल्लाजस्तै हुन्छ। डाक्टरहरूले लेख्ने 'कोलोन कार्सिनोमा', 'म्युसिनस एडेनोकार्सिनोमा', 'ड्रेनेज', वा 'बायोप्सी' जस्ता प्राविधिक शब्दहरू सुन्दा सुरु-सुरुमा म अलमल्ल पर्थेँ। डाक्टरहरू निकै व्यस्त हुन्थे; उनीहरू संक्षिप्तमा कुरा गर्थे र अर्को बिरामीतिर लाग्थे। मनमा उब्जिएका सयौँ प्रश्नहरूको जवाफ कसले दिने? रोगको वास्तविक अवस्था के हो? अब कुन टेस्ट किन गरिँदै छ? अगाडिको बाटो कस्तो होला? यी प्रश्नहरूले मलाई भित्रभित्रै पिरोल्न थाल्यो।तर, म केवल 'हेरेर बस्ने' कुरुवा मात्र हुन चाहन्नथेँ। मलाई मेरी श्रीमतीको उपचारको प्रत्येक प्रक्रियामा आफैँ सहभागी हुनु थियो। पेसाले फोटोग्राफर र डिजिटल क्षेत्रमा काम गर्ने भएकाले मैले प्रविधिको शक्तिलाई बुझेको थिएँ। मैले यसअघि छोरीको शिक्षा र मेरो फोटोग्राफी अनुसन्धानका लागि Perplexity AI प्रविधिको 'पेड भर्सन' (Paid Version) खरिद गरेर प्रयोग गर्ने गरेको थिएँ।अस्पतालको त्यो निरस कोठामा बसेर मैले सोचेँ— "मैले यस प्रविधिलाई मेरो जीवनको यो सबैभन्दा ठूलो संकटमा किन प्रयोग नगर्ने?"त्यसपछि मेरो एउटा नयाँ दैनिकी सुरु भयो। अस्पतालले दिने प्रत्येक मेडिकल रिपोर्ट, सिटी स्क्यानको विवरण, र डाक्टरको हातले लेखेका नोटहरू म मोबाइलबाट स्क्यान गरेर सोझै एआई (AI) मा अपलोड गर्न थालेँ। अनि एआईले जादुमयी तरिकाले ती जटिल र भयानक देखिने मेडिकल परिभाषाहरूलाई एकदमै सरल, बुझिने नेपाली वा अंग्रेजी भाषामा परिवर्तन गरेर मेरो अगाडि राखिदिन्थ्यो।एआईले मलाई बुझायो: मेरी श्रीमतीको क्यान्सर ठ्याक्कै कहाँ छ र यसको प्रकृति कस्तो छ। कुन-कुन टेस्टहरू किन गरिँदै छन् र त्यसको सम्भावित नतिजा के हुन सक्छ।  आगामी सर्जरी र उपचारको प्रक्रिया (Left Hemicolectomy र Ileostomy) को अर्थ र आवश्यकता के हो।

यो प्रविधिको मद्दतले म डाक्टरहरू भन्दा एक कदम अगाडि रहन सफल भएँ। डाक्टरको क्याबिनमा पस्नुअघि नै मलाई बिरामीको अवस्थाबारे पूर्ण जानकारी हुन्थ्यो। म डाक्टरको कुरा केवल मूकदर्शक भएर सुन्ने मात्र होइन, उनीहरूका कुरालाई प्रविधिसँग जुधाएर, बुझेर थप तार्किक प्रश्नहरू गर्ने गर्थेँ। कुन अस्पताल सही हो, कुन डाक्टर उपयुक्त हुन् र उपचारको योजना कसरी बन्दै छ भन्ने निर्णय लिन मलाई यसले असाधारण आत्मबल दियो।धेरै मानिसहरू एआई (AI) लाई केवल "पैसा कमाउने" वा काम सजिलो बनाउने साधन मात्र ठान्छन्। तर, मेरो परिवारले प्रत्यक्ष अनुभव गर्‍यो— सही समयमा र सहि तरिकाले प्रयोग गर्न सके यो प्रविधि ज्यान बचाउने र सही उपचारतर्फ मार्गदर्शन गर्ने एउटा भगवान्‌तुल्य साथी बन्न सक्ने रहेछ।अस्पतालको प्रविधि, डाक्टरहरूको विज्ञता, र एआईको यो डिजिटल सारथिको त्रिवेणीले मलाई स्पष्ट पारिदियो कि हामी सही मार्गमा छौँ। दिल्ली आएको केही दिनमै नयाँ सिटी स्क्यानको रिपोर्ट आयो, जसले हाम्रो अगाडि एउटा सुखद र स्पष्ट चित्र कोरिदियो।नेपालमा सुरु भएको औषधि र उपचारले राम्रो सुधार देखाएको थियो— त्यो भित्र भएको ठूलो पिपको फोको (abscess) धेरै घटेर सानो भइसकेको थियो। सबैभन्दा ठूलो राहतको कुरा त के थियो भने, क्यान्सर आन्द्राको त्यही एउटै ठाउँ (descending colon) मा मात्र सीमित थियो; कलेजो, फोक्सो वा किड्नीजस्ता अन्य कुनै पनि अङ्गमा यो फैलिएको थिएन।

"अब आन्द्राको त्यो खराब भागलाई सर्जरी गरेर पूर्ण रूपमा निकाल्नुपर्छ," डाक्टरहरूले अन्तिम निर्णय सुनाए।अपरेसनको मिति तय हुँदै थियो। खर्चको अनुमान साढे चार लाख देखि झन्डै पौने १० लाख भारतीय रुपैयाँसम्म गरिएको थियो। आर्थिक भार र मानसिक दबाबको यो पहाडका बीच, मेरो मनमा एउटा अलौकिक शक्ति जागृत भइरहेको थियो। हामी दिल्लीमै रहेर अब त्यो निर्णायक सर्जरीको मिति पर्खिन थाल्यौँ, जहाँबाट हाम्रो दोस्रो युद्ध सुरु हुनेवाला थियो...।राजीव गान्धी क्यान्सर इन्स्टिच्युटको वार्डमा रात छिप्पिँदै जाँदा अस्पतालको कोलाहल बिस्तारै शान्त हुँदै गयो। तर मेरो मनभित्र विचारहरूको एउटा महासागर अशान्त बनिरहेको थियो। भोलिपल्ट अर्थात् फागुन ९ गते (फेब्रुअरी २०) मेरी श्रीमतीको जीवनको सबैभन्दा ठूलो र निर्णायक अपरेसन हुँदै थियो। भोलिको सूर्योदयले हाम्रो जीवनलाई कुन दिशामा लैजाने हो, कसैलाई थाहा थिएन।डाक्टरहरूले मलाई बोलाएर भोलि गरिने सर्जरीको प्राविधिक पाटो बुझाएका थिए। मेडिकल फाइलमा लेखिएको थियो: “Left Hemicolectomy +/- Ileostomy”।मैले एआई र डाक्टरको कुरा मिलाएर यसको अर्थ गहिराइमा बुझिसकेको थिएँ। ‘Left Hemicolectomy’ भनेको पेट चिरेर, क्यान्सर लागेको ठुलो आन्द्राको बायाँ भाग र त्यसको आसपासका स-साना ग्रन्थिहरू (lymph nodes) काटेर पूरै निकाल्नु थियो। त्यो बिग्रेको भाग शरीरभित्रै राख्नु भनेको रगत बगिरहने, आन्द्रा टालिने र संक्रमण दोहोरिने जिउँदो खतरा थियो। त्यसैले त्यसलाई काटेर फाल्नु नै मुख्य उपचार थियो।

तर सँगै अर्को एउटा डरलाग्दो शब्द जोडिएको थियो— ‘Ileostomy’। आन्द्रा काटेर जोडेको ठाउँ यदि कमजोर देखियो वा जोखिम धेरै भयो भने, दिसा पास गराउनका लागि सानो आन्द्रालाई पेटको छालाबाट बाहिर निकालेर अस्थायी रूपमा एउटा 'दिसा संकलन गर्ने झोला' (Stoma Bag) जोडिने योजना थियो। ३७ वर्षकी एउटी महिलाका लागि शरीरमा यस्तो परिवर्तन हुनु मानसिक रूपमा स्वीकार गर्न निकै गाह्रो कुरा थियो, तर जीवन बचाउनका लागि यो आवश्यक रणनीति थियो। अस्पतालले मलाई एउटा अर्को सत्यसँग पनि साक्षात्कार गरायो— आर्थिक सत्य। अपरेसन, आईसीयू (ICU), वार्ड र औषधिहरू गरेर करिब ४ लाख ७५ हजारदेखि ९ लाख ७५ हजार भारतीय रुपैयाँसम्म खर्च हुने अनुमानित बिल मेरो हातमा थपियो। क्यान्सर यस्तो रोग हो, जसले मानिसको मन मात्र होइन, गोजी र आर्थिक मेरुदण्ड पनि क्षणभरमै भत्काइदिन्छ। तर मेरो बुझाइ प्रष्ट थियो— कति खर्च लाग्छ भन्ने चिन्ता गरेर समय फाल्नुभन्दा, कसरी सही उपचार गराउने भन्नेमा ध्यान दिनु बुद्धिमानी हो। मैले तत्कालै अस्पतालमा करिब ८० प्रतिशत रकम डिपोजिट गरिदिएँ। मेरो खल्ती रित्तिँदै थियो, तर मेरो हिम्मत अझै भरिभराउ थियो।अपरेसन सुरक्षित बनाउनका लागि चौतर्फी तयारी (Cross Referral) भइरहेको थियो। मुटुको अवस्था जाँच्न ‘Cardiology Fitness’ गरियो, बेहोस पार्ने डाक्टरहरूको टोलीले ‘PAC Fitness’ दियो र अपरेसनपछि घाउ छिटो निको होस् भनेर सास फेर्ने र पोषणको अभ्यास गराउने ‘Prehabilitation’ पनि पूरा भयो। रिपोर्टहरू सकारात्मक थिए— मधुमेह वा उच्च रक्तचाप जस्ता अरू कुनै ठूला रोग नहुनु र उमेर जम्मा ३७ वर्ष मात्र हुनु हाम्रा लागि ईश्वरको वरदान साबित भएको थियो।अघिल्लो रात श्रीमतीको छेउमा बस्दा मैले उनको आँखामा एउटा अज्ञात भय देखेँ। उनी भोलिको सम्भावित पीडा र त्यो दिसा बोक्ने झोला (Ileostomy) को कल्पनाले भित्रभित्रै डराइरहेकी थिइन्।मैले उनको हात आफ्नो हातमा लिएँ र उनको आँखामा हेरेर दृढ आवाजमा भनेँ, "तिमी कत्ति पनि चिन्ता नगर। डाक्टरले भनेअनुसार यो रोग दोस्रो स्टेजमा होस् वा तेस्रो स्टेजमा, यसले केही फरक पार्दैन। म यसलाई यही दिल्लीको यमुना नदीमा बगाएर मात्र नेपाल फर्कनेछु। म जीवनका हरेक युद्धहरू लडेर र जितेर आएको मान्छे हुँ, मलाई आफू र तिम्रो आत्मबलमाथि पूर्ण विश्वास छ।"त्यो रात मैले सामाजिक सञ्जालमा मेरा आफन्त र शुभचिन्तकहरूका लागि एउटा सन्देश लेखेँ, जसले मेरो भित्री चेतना र दर्शनलाई बोकेको थियो:

"यदि हिम्मत र विश्वास छ भने भोकाएको बाघको मुखमा परेको आहार पनि खोसेर ल्याउन सकिन्छ।" #बिक्रमज्ञान

हो, क्यान्सर हाम्रा लागि त्यो भोकाएको बाघजस्तै बनेर आएको थियो, जसले मेरो संसार झम्टिन खोज्दै थियो। तर म त्यो बाघको मुखमा हात हालेर भए पनि आफ्नी श्रीमतीको जीवन खोसेर ल्याउन तयार थिएँ। हामी एक्लो थिएनौँ, काठमाडौँदेखि दिल्लीसम्म फैलिएका हजारौँ आफन्त, साथीभाइ र परिवारको माया, प्रार्थना र शुभकामनाको एउटा ठूलो शक्ति हामीसँगै थियो, जसले मलाई एउटा पहाड जत्तिकै बलियो हिम्मत दिइरहेको थियो। मैले कालिका माताको स्मरण गरेँ, मनलाई शान्त बनाएँ र भोलिको त्यो महायुद्धको पहिलो प्रहार सहनका लागि आफूलाई तयार पारेँ। भोलि बिहान ठिक ९ बजे मेरी श्रीमतीलाई अपरेसन थिएटरभित्र लगिँदै थियो...।

अपरेसन थिएटर बाहिरको कुरुवा (सच्चा केयरगिभर)

फागुन ९ गते (फेब्रुअरी २०, २०२६) को त्यो बिहान मेरो जीवनकै सबैभन्दा लामो र सकसपूर्ण बिहान थियो। मेरी श्रीमतीलाई अपरेसन थिएटरको भारी फलामे ढोकाभित्र लैजाँदा म बाहिर करिडोरको एउटा चिसो कुर्सीमा एक्लै टोलाइरहेको थिएँ। भित्र सर्जनहरूका धारिला चक्कु र मेसिनहरूले मेरी श्रीमतीको शरीरभित्र लुकेको क्यान्सरसँग युद्ध लड्दै थिए भने, बाहिर म समयको प्रत्येक सेकेन्डसँग एउटा मानसिक युद्ध लडिरहेको थिएँ। घण्टौँको पर्खाइपछि अन्ततः थियेटरको ढोका खुल्यो र डाक्टरहरू बाहिर निस्किए। "अपरेसन सफल भयो, बिक्रमजी," डाक्टरको यो पहिलो वाक्यले मेरो छातीबाट एउटा ठूलो ढुङ्गा पन्छाएजस्तै भयो। तर डाक्टरले केही जटिल सत्यहरू पनि सुनाउनुभयो। ठुलो आन्द्रा (descending colon) बाट क्यान्सरको संक्रमण तीव्र गतिमा फैलिँदै गएर नजिकैको सानो आन्द्रा (ileum) को केही भागलाई पनि छोइसकेको रहेछ। त्यसैले डाक्टरहरूले ठुलो आन्द्राको त्यो क्यान्सर भएको भागसँगै सानो आन्द्राको संक्रमित भाग र वरपरका खराब टिस्युहरू (tissue) सबै एकैपटक काटेर फालेका थिए।दुःखको यो आँधीबीच पनि एउटा ठूलो सुखद जानकारी के थियो भने— हामी अलि ढिला भएर दिल्ली पुगे पनि क्यान्सर मुटु, किड्नी वा छातीजस्ता संवेदनशील शारीरिक अङ्गहरू सम्म फैलिन पाएको रहेनछ। तत्कालका लागि ठूलो खतरा टरेको थियो र बिरामीलाई एनेस्थेसिया (Surgical ICU - SICU) वार्डमा सारिएको थियो।त्यसपछिको रात मेरो लागि एउटा केयरगिभरको वास्तविक परीक्षाको रात बन्यो।अपरेसनपछिको पहिलो २४ घण्टा बिरामीका लागि निकै नाजुक हुन्छ। रगत र किड्नीको जाँच गर्दा सोडियम र पोटासियम सामान्य त देखिएको थियो, तर मेजर सर्जरीका कारण हेमोग्लोबिन (रगतको मात्रा) घटेर ७.८ g/dL मा झरेको थियो। शरीरमा अक्सिजनको प्रवाह राम्रो होस् र घाउ छिटो निको होस् भन्नका लागि डाक्टरहरूले रगत चढाउने निर्णय गरे। घाउको संक्रमणसँग लड्न शरीरले गरेको स्वाभाविक प्रतिक्रियास्वरूप सेतो रक्तकोष (WBC) अलि बढेको थियो।

श्रीमतीको बेडको छेउमा बस्दा मैले अस्पतालको रात्रि कुरुवा (Caregiver) को भूमिकालाई एउटा नयाँ दृष्टिकोणबाट नियाल्ने मौका पाएँ। धेरै मानिसहरू अस्पतालमा कुरुवा बस्नुलाई केवल 'एउटा कुर्सी ओगटेर रात काट्नु' मात्र ठान्छन्। तर मेरो विचारमा, अस्पतालमा रात्रि कुरुवा बस्नु भनेको बिरामीको सुरक्षा, उपचार र आराम सुनिश्चित गर्ने एउटा ठूलो सैन्य जिम्मेवारी हो।यहाँ मेरो पेसा र पुराना बानीहरू मेरा लागि वरदान साबित भए। म फोटोग्राफर परेँ— रातभर सुटिङ गर्ने, कम्प्युटरको स्क्रिन अगाडि बसेर फोटो किसान बनेर रात काट्ने पुरानो बानी थियो। मलाई सजिलै निद्रा लाग्दैनथ्यो र म घरमा पनि सानो आवाज सुन्नेबित्तिकै सतर्क भएर उठ्ने स्वभावको मान्छे थिएँ, जुन कुरा धापासीका मेरा छिमेकी र मेरो परिवारलाई राम्ररी थाहा छ।कुरुवा यस्तो चलाख र सजग हुनुपर्छ कि नर्सले के गर्दै छिन्, उनको व्यक्तिगत समस्या वा थकानका कारण सेवामा कतै हेलचेक्र्याइँ भइरहेको त छैन, औषधि कसरी, कति र केका लागि दिइँदै छ— यी सबै कुराको ज्ञान कुरुवालाई हुनुपर्छ। डाक्टरको निर्देशन अनुसार औषधि समयमै दिइयो कि दिइएन भनेर क्रस-चेक (Cross-check) गर्ने जिम्मेवारीपूर्ण व्यवहार कुरुवाको हुनुपर्छ।त्यो रात मेरो यही सजगताले काम गर्‍यो। राति अचानक श्रीमतीलाई ह्वारह्वार्ती बान्ता आउन खोज्दा म तुरुन्तै उठेर उनलाई सम्हाल्न पुगेँ, जसले गर्दा घाउमा थप जोड पर्न र सम्भावित ठूलो असहजताबाट उनलाई जोगाउन सकेँ। गत वर्ष मेरी आमाको उपचार गर्दा पनि मेरो यही चनाखो स्वभावले ठूलो सहयोग पुर्‍याएको थियो। अस्पतालमा संवाद कौशल (Communication Skill) पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ— बाहिर निस्किँदा छेउको कुरुवा वा नर्सलाई जानकारी दिएर मात्र निस्किने जस्ता एउटा बलियो टिमवर्कको भावना कुरुवामा हुनुपर्छ।मैले मनमनै सोचेँ— अस्पतालमा रात्रि कुरुवा त म जस्तै हुनुपर्छ, जसले बिरामीको जीवन रक्षा गरोस्। त्यसैले म अस्पतालमा श्रीमतीको कुरुवा बस्न अरू कसैलाई विश्वास गर्दिनँ र आफैँ बस्छु। बरु बिरामी निको भएपछि मज्जाले धरमा सुताैला, तर अस्पतालको कुर्सीमा रहँदासम्म मेरो आँखा र मस्तिष्क क्यामराको लेन्सजस्तै चौबीसै घण्टा खुला र चनाखो रहनु पर्छ ।अपरेसनको भोलिपल्ट बिहान ठिक १० बजे बिरामीलाई आईसीयूबाट सामान्य वार्ड (Normal Ward) मा सारियो। उनी पूर्ण होसमा थिइन्,  बोल्न सक्ने भएकी थिइन्। खुट्टाको रक्तसञ्चार राम्रो गराउन र रगत जम्न नदिन इलेक्ट्रिक प्याडहरू राखिएकाे थियो। दुखाइ कम गर्नका लागि एउटा स्वचालित मेसिनरी स्विचको व्यवस्था मिलाइएको थियो, ताकि बिरामीले आफैँ आवश्यक महसुस गर्दा औषधि चलाउन सकोस्।उनलाई अब कृत्रिम अक्सिजनको आवश्यकता थिएन र सास फेर्न सामान्य भइसकेको थियो। डाक्टरहरूको टिम निरन्तर निगरानीमा थियो र हामीले स्पष्ट रूपमा सकारात्मक प्रगति देखिरहेका थियौँ।मैले वार्डको झ्यालबाट बाहिर हेरेँ र कालिका मातालाई धन्यवाद दिएँ। पहिलो ठूलो लडाइँ त जितिएको थियो, तर क्यान्सरको यो महायुद्धमा अझै धेरै चरणका प्रहारहरू सामना गर्न बाँकी नै थियो...।

सुखका छाया, दुःखका प्रकाश (सम्बन्धको कसी)

अस्पतालको सामान्य वार्डको त्यो शान्त कोठामा दिनहरू बित्दै जाँदा, म केवल श्रीमतीको औषधि र रिपोर्टमा मात्र होइन, मानव समाज र सम्बन्धहरूको एउटा गहिरो मनोविज्ञानमा पनि घोत्लिन थालेँ। क्यान्सर जस्तो ठूलो रोगले मानिसको शरीरलाई मात्र सताउँदैन, यसले त वरपरका मानिसहरूको मुखमा लगाइएको 'आफ्नोपन' को कृत्रिम मुकुन्डो पनि उतारेर फालिदिँदो रहेछ।बिरामी वार्डमा सुतिरहेकी हुन्थिन्, अनि म मोबाइलको स्क्रिनमा सामाजिक सञ्जालको संसार नियाल्थेँ। त्यहाँ मलाई एउटा अचम्मको विरोधाभास देखिन थाल्यो। आजको हाम्रो समाज कस्तो अचम्मको छ भने, जब मानिसहरू आफ्नो सुख, रमाइलो, महँगो जीवनशैली, हैसियत र बनावटी सफलताका कुराहरू सामाजिक सञ्जालमा देखाउँछन्, तब त्यसलाई बडो गर्वका साथ “प्रेरणा” को नाम दिइन्छ। मानिसहरू खुसीका रंगीन फोटोहरू राख्छन्, “हामी सक्षम छौँ, हामी सबैभन्दा सुखी छौँ” भनेर आफ्नै अहंकारलाई प्रमाणित गर्न खोज्छन्। त्यो खोक्रो सान र देखावटी चमकमा न कुनै वास्तविक शिक्षा हुन्छ, न चेतना— तर त्यस्तै कुरामा समाजले ताली र 'लाइक' को वर्षा गराउँछ। तर, जब कोही व्यक्ति जीवनको वास्तविक पीडा, संघर्ष, अस्पतालका बेडहरू र यथार्थ सार्वजनिक गर्छ, तब त्यही समाजलाई असहज लाग्न थाल्छ। जब मैले मेरो परिवारले भोगिरहेको क्यान्सरको उपचार, यसको प्रक्रिया, र संघर्षको कथा अरूलाई सचेत गराउने उद्देश्यले फेसबुकमा साझा गर्न थालेँ, तब केही मानिसहरूले भित्रभित्रै प्रश्न उठाए— “यी कुरा सबैलाई किन भन्नु पर्यो? यस्तो पीडा पनि सामाजिक सञ्जालमा देखाउने हो र?”म ती मानिसहरूलाई ऐना देखाउँदै भन्न चाहन्छु— मैले मेरो परिवारको यो अवस्था कसैको सहानुभूति वा दया खोज्नका लागि साझा गरेको होइन। मैले त यो सूचना र सचेतना फैलाउनका लागि साझा गरेको हुँ। क्यान्सर कति भयानक हुन्छ र यसको उपचार कसरी गरिन्छ भन्ने कुरा यदि मैले आज नलुकाएर लेखेँ भने, भोलि अरू कसैको परिवारले यो पीडा भोग्नुपर्दा कम्तीमा उनीहरू अन्धकारमा त डुब्दैनन्! कुन अस्पताल जाने, रिपोर्ट कसरी पढ्ने, कुरुवा कसरी बस्ने भन्ने एउटा मार्गनिर्देशन त उनीहरूले पाउँछन्! हिजो हाम्रो संकटको घडीमा मद्दतका लागि हात अगाडि बढाउन नसक्नेहरू, आज मैले सचेतनाको आवाज उठाउँदा किन छटपटिन्छन्? सायद यो पीडाको नाङ्गो सत्यले उनीहरूको त्यो बनावटी सुख र सानको पर्खाललाई चिरिदिन्छ। सुख देखाउनु कुनै अपराध होइन, तर पीडा लुकाउन बाध्य बनाउनु झन् ठूलो अन्याय हो। जो यथार्थ बोल्छ, ऊ कमजोर होइन— ऊ त समाजलाई ऐना देखाउने साहसी व्यक्ति हो। मेरो पीडा मेरो कथा हो, र मेरो यो कथाले यदि भोलि कसैको ज्यान बचाउन सक्छ भने, त्यसमा समाजले आपत्ति होइन, समझदारी देखाउनुपर्छ। अस्पतालको यो अनुभवले मलाई सम्बन्धहरूको वास्तविक कसी पनि बुझायो। मैले एउटा नयाँ सत्य आत्मसात् गरेँ:

"सम्बन्ध रगतले होइन, धैर्यले चिनिन्छ। सुखमा नजिक हुनेहरू छाया हुन्, दुःखमा टिक्नेहरू प्रकाश।" #बिक्रमज्ञान

घाम लाग्दासम्म छायाले साथ छोड्दैन, तर अँध्यारो हुनासाथ त्यो हराउँछ। सुखका दिनमा 'हाम्रो मान्छे' भन्दै वरिपरि घुम्ने छायाहरू दुःखको पहिलो प्रहारमै अलप भए। तर जो मानिसहरू यो गम्भीर संकटमा पनि हाम्रो साथमा प्रकाश बनेर उभिए, उनीहरू नै मेरा वास्तविक नाता हुन्। कतिपय अवस्थामा काम बिगार्ने र दुःख दिने आफ्नै नातेदारहरू शत्रु होइनन्, उनीहरू त हाम्रो मनमा रहेको भ्रम भत्काइदिने 'गुरु' हुन्— जसले हामीलाई सिकाउँछन् कि जीवनको यात्रामा कसलाई साथैमा राख्नुपर्छ र कसलाई सधैँका लागि छोड्नुपर्छ।त्यसैले म अचेल मौन बस्न थालेको छु। किनकि मैले बुझिसकेँ— सबै नाताहरू बोझ हुँदैनन्, तर जीवनको संकटमा आएका सबै बोझहरू कतै न कतै नाता भएकै मानिसहरूबाट आउँदा रहेछन्। आर्थिक रूपमा पनि यो यात्राले ठूलो शिक्षा दियो। क्यान्सर लागेको परिवार जतिसुकै धनी भए पनि क्षणभरमै गरिबीको रेखामा पुग्दो रहेछ। अस्पतालमा बस्दा कसैको ५० लाख सकिएको, कसैले उपचारकै लागि घर-जग्गा बेचेको कथाहरू सुन्दा मन झसङ्ग हुन्थ्यो। हाम्रो आफ्नै कुरा गर्ने हो भने, नेपालमै झन्डै १२-१५ लाख सिधिसकेको थियो र दिल्लीको खर्च छुट्टै थियो। पुर्खाको सम्पत्ति मेरो पनि छ, त्यो पनि अरबौँभन्दा कमको होइन होला। तर पुर्खाले एक-दुई जना यस्ता मूर्ख सन्तान पनि जन्माएका रहेछन्, जसको अज्ञानता र कचिङ्गलका कारण आवश्यक परेको समयमा त्यो सम्पत्ति हाम्रा लागि काम लागेन। त्यसलाई मैले "लासाको सुन, कान बुच्चै" भनेर बुझेको छु। पुर्खाको त्यो धन संकटमा काम आएन, धन्न मैले आफ्नै मिहिनेतले कमाएको मानिसहरूको 'विश्वास' थियो, जसको बलमा म यो दुर्गम यात्रामा निर्धक्क अगाडि बढिरहेको थिएँ। जीवनको वास्तविक धन भनेकै विश्वास रहेछ, जुन सही समयमा काम लाग्छ। छोरीहरूले मप्रति राखेको अटल विश्वासलाई जीवित राख्दै, मभित्र रहेको कालिका माताप्रतिको अगाध आस्था र धर्मलाई शक्ति बनाउँदै म अगाडि बढिरहेँ। "जे हुन्छ, राम्रोकै लागि हुन्छ" भन्ने निश्चयता नै मेरो ऊर्जा बन्यो। अस्पतालको पहिलो खण्ड अर्थात् सफल अपरेसन र डिस्चार्जको प्रक्रिया सकिँदै थियो। डाक्टरहरूले अब हामीलाई नरम खाना (soft diet) खुवाउने र घाउ सफा राख्ने निर्देशन दिँदै अस्पतालबाट डिस्चार्जको तयारी गरिरहेका थिए। अब हामीले होटेलमा बसेर घाउको केयर गर्नुपर्ने थियो र सबैभन्दा मुख्य कुरा— त्यो आन्द्राको अन्तिम बायोप्सी (Histopathology) रिपोर्टको पर्खाइ थियो, जसले हाम्रो अगाडिको बाटो अर्थात् किमोथेरापीको चक्र तय गर्नेवाला थियो...।

दोस्रो युद्ध: किमोथेरापी र NCCN निर्देशन

२० फेब्रुअरी २०२६ मा भएको त्यो ठूलो अपरेसन (Open Left Hemicolectomy) पछि हामीले पहिलो युद्ध त जितेका थियौँ। क्यान्सर भएको मुख्य केन्द्र, संक्रमण फैलिएको सानो आन्द्राको केही भाग र वरपरका खराब टिस्युहरू सबै काटेर निकालिएको थियो। बिरामी बिस्तारै रिकभरीमा थिइन्, होटेलको कोठामा बसेर हल्का जाउलो, खिचडी र नरम दालभात खान सक्ने र हिँडडुल गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेकी थिइन्। तर, यो लडाइँको एउटा पाटो मात्र थियो। मुख्य ट्युमर त हट्यो, तर रगतको सेलहरूमा क्यान्सरको कुनै सूक्ष्म बीउ लुकेको छ कि? जसले पछि रगतको बहावसँगै फोक्सो, दिमाग वा छातीमा पुनः क्यान्सर फैलाउन सकोस्। त्यसैलाई जरैदेखि उखेल्नका लागि दोस्रो चरणको युद्ध अर्थात् किमोथेरापी (Adjuvant Chemotherapy) को योजना बन्नु अनिवार्य थियो।

त्यसका लागि हामीलाई सबैभन्दा बढी प्रतीक्षा थियो— अपरेसनपछि निकालिएको भागको अन्तिम बायोप्सी अर्थात् 'हिस्टोप्याथोलोजी' (Histopathology) रिपोर्टको। अन्ततः त्यो रिपोर्ट आयो। मैले डाक्टरले बुझाउनुपूर्व नै व्यक्तिगत रूपमा त्यसको गहिरो अध्ययन गरेँ। रिपोर्टले ठूलो आन्द्राको बायाँ भागमा ‘Mucinous Adenocarcinoma’ भन्ने क्यान्सर पुष्टि गरेको थियो। ट्युमरको आकार करिब ८.५ सेन्टिमिटरको थियो र आन्द्राको भित्तो पार गरेर बाहिरको बोसो (pericolic tissue) सम्म पुगेको थियो, जसलाई चिकित्सा विज्ञानमा pT3 भनिन्छ। तर, सुखद कुरा के थियो भने, डाक्टरले काटेर निकालेको किनारका भागहरू (margins) र जाँच गरिएका जम्मा ४२ वटा लिम्फ नोड्स (lymph nodes) मध्ये एउटामा पनि क्यान्सर फैलिएको भेटिएन, जसलाई N0 लेखिएको थियो।

अर्थात्, फाइनल स्टेज आयो— pT3N0 (Colon Cancer Stage II)। यसअघि आएको जीन जाँच (MMR/MSI Testing) को रिपोर्ट पनि “MMR proficient” आएको थियो, जसको मतलब यो वंशानुगत प्रकारको क्यान्सर थिएन। यद्यपि, रिपोर्टमा lymphovascular invasion र perineural invasion (क्यान्सरले स-साना रगतनली र स्नायु वरिपरि छोएको) 'प्रेसेन्ट' देखिएकाले, स्टेज २ भए पनि यसलाई 'High-Risk Stage II' को समूहमा वर्गीकरण गरियो। अन्तर्राष्ट्रिय गाइडलाइन अनुसार यस्तो अवस्थामा रोग पुनः बल्झिने जोखिम (Recurrence Risk) कम गर्नका लागि ३ देखि ६ महिनाको Oxaliplatin-आधारित CAPOX किमोथेरापी सिफारिस गरिन्छ।यही किमोथेरापीको चक्र सुरु गर्ने सिलसिलामा डाक्टरसँग भेटघाट हुँदा अस्पतालमा एउटा साधारण तर निकै उपयोगी घटना घट्यो, जसले मेरो सचेतनाको एउटा नयाँ परीक्षा लियो।त्यो दिन हाम्रा नियमित सर्जन वा अंकोलोजिस्ट (Oncologist) उपलब्ध नभएकाले एकजना नयाँ महिला डाक्टरले हाम्रो केस हेर्दै थिइन्। सबै प्रक्रिया पहिलेजस्तै थियो— उनले रिपोर्टहरू पल्टाइन्, कम्प्युटरमा केही विवरण हेरिन् र किमोको रिभ्यू दिन थालिन्। उनले भनिन्, "बिरामीको हाई-रिस्क स्टेज हो, त्यसैले अब हाम्रो यो किमोथेरापीको उपचार लगभग ६ महिनासम्म चल्छ।"६ महिना? उनको यो कुरा सुन्नेबित्तिकै मेरो कान ठाडो भयो। मेरो मस्तिष्कमा नेपाल र दिल्लीका पुराना डाक्टरहरूसँग भएका संवादका फाइलहरू तुरुन्तै खुले। मैंले उनलाई रोक्दै दृढ आवाजमा प्रश्न गरेँ, "म्याम, पूर्व डाक्टरहरू र मेरो आफ्नै अध्ययनले त यो केसमा ३ महिनाको किमो (CAPOX regimen) मात्र पर्याप्त हुन्छ भनेको थियो। तपाईंले ६ महिना किन भन्नुभयो?"मेरो कुरा सुनेर ती डाक्टर एकछिन गम्भीर भइन्। उनले आफ्नो कम्प्युटरको स्क्रिनतर्फ हेर्दै एउटा अन्तर्राष्ट्रिय वेबसाइट खोलिन्, त्यसमा आफ्नो युजरनेम र पासवर्ड राखिन्, र कोलन क्यान्सरको स्टेज र प्राविधिक विवरणहरू पुनः क्रस-चेक गरिन्।त्यसको केही सेकेन्डपछि उनी मतिर फर्किइन् र भनिन्, "ओहो! हजुर, तपाईंले भन्नुभएको एकदम ठिक हो। ३ महिना मात्र हो। मेरो हेराइमा थोरै गल्ती भएछ।"उनले जुन वेबसाइट खोलेर हेरेकी थिइन्, त्यो थियो— NCCN (National Comprehensive Cancer Network) Guideline। यो एउटा यस्तो विश्वस्त अन्तर्राष्ट्रिय संस्था हो, जसले विश्वभरका क्यान्सर डाक्टरहरूका लागि सबैभन्दा प्रभावकारी र वैज्ञानिक आधारमा उपचारको मार्गचित्र (Standard Protocol) तयार गर्छ। अमेरिका, युरोप लगायत संसारका विकसित देशहरूले यसैलाई उपचारको कसम मान्छन्।त्यो घटनाले मलाई एउटा ठूलो पाठ सिकायो। क्यान्सर जस्ता हजारौँ केसहरू हेरेर चौबीसै घण्टा तनावमा बस्ने डाक्टरहरूबाट पनि कहिलेकाहीँ यस्ता मानवीय त्रुटिहरू (Human Errors) हुन सक्छन्। तर यदि केयरटेकर वा बिरामी आफैँ सचेत छैन, उसले आफ्ना रिपोर्ट र अन्तर्राष्ट्रिय गाइडलाइनहरू बुझेको छैन भने, डाक्टरको एउटै साङ्केतिक गल्तीले बिरामीले अनावश्यक दुःख र महँगो औषधि भोग्नुपर्ने हुन सक्छ।कतिपय मानिसहरू भन्छन् डाक्टरको लेखेको कुरामा मात्र आँखा चिम्लेर भर पर्नुपर्छ। तर म भन्छु— क्यान्सरको यात्रामा बिरामी र डाक्टर मात्र होइन, सजग केयरटेकर तेस्रो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पात्र हो। अरूको मार्गदर्शन मान्नु बुद्धिमानी हो, तर आफ्नो सजगता र जिम्मेवारी छाडेर पूर्ण रूपमा अरूको मात्र भर पर्नु महामूर्खता हो। रोग लागेपछि बिरामी र कुरुवा आफैँ कतै न कतै आधा डाक्टर बन्नै पर्दो रहेछ।ती डाक्टरले मेरो अध्ययन र प्रश्नको सम्मान गर्दै थप केही आवश्यक परीक्षणहरू लेखिदिइन्। किमोका कारण औषधिको अत्यधिक विषाक्तता (Toxicity) नहोस् भन्नका लागि DYPD Mutation Test पनि गरियो, जसको रिपोर्ट पछि 'नेगेटिभ' (Wild type) आयो— अर्थात् औषधिको गम्भीर साइड इफेक्ट हुने खतरा थिएन र फुल-डोज किमो सुरु गर्न हरियो बत्ती बलेको थियो।सबै रिपोर्टहरू— रगत (CBC), किड्नी (KFT), लिभर (LFT) र छातीको एक्सरे (X-Ray) सबैले CAPOX किमो सुरु गर्न ग्रीन सिग्नल दिइसकेका थिए। केवल भिटामिन डी (Vitamin D3) को गम्भीर कमी देखिएकाले थप क्याप्सुल सुरु गरियो।अब भोलिपल्ट अर्थात् १३ तारिखबाट हाम्रो किमोथेरापीको पहिलो चक्र सुरु हुँदै थियो। क्यान्सरलाई शरीरको कोष-कोषबाट धपाउनका लागि हाम्रो पहिलो रासायनिक हतियार प्रहार हुने मिति तय भइसकेको थियो, र म यो नयाँ लडाइँका लागि पूर्ण रूपमा तयार थिएँ...।

पहिलो हतियार: Oxaliplatin र घरेलु सैनिक

त्यो दिन मेरी श्रीमतीको क्यान्सरविरुद्धको “पहिलो किमो हतियार” प्रयोग भएको दिन थियो। अपरेसनले ठूलो गाठो त सफलतापूर्वक काटेर फालिसकेको थियो, तर आँखाले नदेखिने सूक्ष्म क्यान्सरका कोषहरू कतै लुकेर बसेका होलान् कि भन्ने डर सधैँ रहन्थ्यो। त्यही बचे-कुचेका साना क्यान्सरका बीउहरूलाई जरैदेखि सखाप पार्नका लागि डाक्टरहरूले ‘CAPOX’ किमोथेरापीको पहिलो चक्र सुरु गरे।अस्पतालको डे-केयर (Day-care) वार्डको बेडमा श्रीमती सुतिरहेकी थिइन्। उनको नसामा एउटा पाइप जोडिएको थियो, जसको माथिल्लो भागमा ५% डेक्सट्रोज (Dextrose) ५०० एमएलको बोतलमा मिसाएर Oxaliplatin नामको किमो औषधि झुण्ड्याइएको थियो।साधारण भाषामा भन्नुपर्दा, त्यो डेक्सट्रोजको पानीभित्र घोलिएको क्यान्सर फाल्ने एउटा शक्तिशाली 'विष' (औषधि) थियो। त्यो ड्रिपको माध्यमबाट बिस्तारै २–३ घण्टासम्म उनको शरीरको रगत-नलीमा बग्दै गयो। नसाको बाटो हुँदै शरीरभरि घुम्ने र बाटोमा भेटिने क्यान्सरका सूक्ष्म कोषहरूलाई ठटाउँदै, पिट्दै कमजोर पार्नु नै यसको काम थियो।अस्पतालको त्यो २-४ घण्टाको चक्र सकिएपछि हाम्रो 'घरेलु युद्ध' सुरु भयो। डाक्टरले अर्को एउटा औषधि दिएका थिए— Capecitabine ट्याब्लेट। यसलाई दिनको दुईपटक, १४ दिनसम्म बिहान-बेलुकी खानापछि नियमित खानुपर्ने थियो।

मैले यो ट्याब्लेटलाई एउटा "घरेलु सैनिक" जस्तै मानेको थिएँ, जसले अस्पतालबाट फर्केपछि पनि शरीरभित्रै बसेर हरेक दिन क्यान्सरको बीउ खोज्दै, दबाउँदै र मार्दै आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्थ्यो। १४ दिनको यो कोर्सपछि अर्को ७ दिन शरीरलाई पूर्ण विश्राम (Rest) दिनुपर्थ्यो। यो ७ दिन भनेको "मर्मत समय" (Repair Time) जस्तै थियो, जहाँ ती घरेलु सैनिकहरूले केही समय विश्राम लिएर, शरीरमा सेतो रगत बढाएर, फेरि अर्को चक्रको युद्धका लागि बल जुटाउँथे।

यो किमोको चक्र चलिरहँदा बिरामीको छाला अलि कालो हुने र कपाल झर्ने जस्ता साइड इफेक्टहरू देखिनु स्वाभाविक थियो। तर, यो शारीरिक परिवर्तनभन्दा ठूलो चुनौती हाम्रो अगाडि एउटा व्यावहारिक रूपमा आइपर्‍यो।जब मानिसहरूलाई थाहा हुन्छ कि आफ्नो कोही नजिकको मान्छे क्यान्सरसँग लड्दै छ, तब उनीहरू माया, सद्भाव र सहानुभूति बोकेर अस्पताल वा कोठामा भेट्न आउन खोज्छन्। कसैले फलफूल बोकेर ल्याउँछन्, कसैले अङ्गालो हालेर सान्त्वना दिन खोज्छन्। तर, चिकित्सा विज्ञानको एउटा कठोर सत्य के हो भने— किमोथेरापी चलिरहेको समयमा बिरामीको रोगप्रतिरोधक क्षमता (Immunity) निक्कै कमजोर भएको हुन्छ। मानिसहरू त आउँछन्, उनीहरूसँगै फलफूल र माया त आउँछ, तर सँगै उनीहरूको शरीर र लुगामा भएका अदृश्य भाइरस र ब्याक्टेरिया जस्ता संक्रमणहरू (Infections) पनि भित्रिन्छन्।यस्तो अवस्थामा बिरामीलाई भेट्नु भनेको उपचारमा सहयोग गर्नु होइन, उल्टाे असहयोग गर्नु र बिरामीको ज्यानलाई जोखिममा पार्नु हो।म विगत केही दिनदेखि कोठामा मानिसहरूको लगातारको भेटघाट र भिडभाडबाट वाक्क भइसकेको थिएँ। मेरी श्रीमतीको सुरक्षा मेरो पहिलो प्राथमिकता थियो। त्यसैले मैले एउटा कठोर तर निकै आवश्यक र बुद्धिमानी निर्णय गरेँ। मैले सामाजिक सञ्जालमा आफ्ना प्रिय परिवारजन र साथीभाइहरूका लागि एउटा कडा सूचना जारी गरेँ:

"हाम्रो परिवारको किमोथेरापी चलिरहेको हुनाले कृपया १-२ महिनाका लागि भेटघाट, अङ्गालो वा अन्य कुनै पनि प्रत्यक्ष सम्पर्क नगरिदिनुहोला। तपाईहरूको माया र प्रार्थना हामीलाई फोन वा भिडियो कलमार्फत मात्र पठाइदिनुहोस्।"

केही मानिसहरूलाई मेरो यो व्यवहार छुद्र वा घमण्डी लाग्यो होला, तर एक सच्चा केयरगिभरले बिरामीको रक्षाका लागि समाजसँग यस्ता तीता लडाइँहरू पनि लड्नुपर्दो रहेछ।हाम्रो यो यात्रा २१-२१ दिनको चक्रमा घुमिरहेको थियो। पहिलो र दोस्रो सायकल दिल्लीमा पूरा गरेपछि हामी केही समयका लागि नेपाल फर्किएका थियौँ। नेपालमा रहँदा हामीले मुखबाट खाने ओरल किमो (Capecitabine) १४ दिनसम्म नियमपूर्वक चलायौँ, र एक हप्ताको रेस्टपछि फेरि नसाबाट दिइने (IV) किमोका लागि दिल्ली जाने तयारी सुरु भयो।अहिलेसम्म यो दिल्ली-नेपालको आउजाउ, प्लेन खर्च, बसाइ, खाना र अस्पतालको बिल गरेर ए टु जेट (A to Z) खर्च जोड्दा १६ लाख १३ हजार रुपैयाँ सकिइसकेको थियो। र, आगामी ३ महिनामा थप ५ देखि ८ लाख रुपैयाँ खर्च हुने पक्का थियो। मैले यी सबै खर्चका विवरणहरू नलुकाई समाजका सामु राखेँ, ताकि क्यान्सरको आर्थिक यथार्थ मानिसहरूले बुझून् र समयमै आफ्नो स्वास्थ्यको बीमा र नियमित चेकअप गराऊन्। पैसा छ त उपचार अगाडि बढ्छ, छैन भने केही चल्दैन— यो अस्पतालको कडा नियम थियो। तर, मेरो बुझाइ अझै स्पष्ट थियो— अन्तमा स्वास्थ्य र श्वास भन्दा माथि यो संसारमा कुनै धन हुँदैन। मन बलियो छ भने धनले उपचारका लागि कहीँ पनि छेक्न सक्दैन।हामी दोस्रो सायकल सकेर नेपाल आएका थियौँ, र अब तेस्रो सायकलको नसाबाट दिइने किमोका लागि पुनः दिल्लीतर्फ लाग्ने दिन नजिकिँदै थियो। क्यान्सर हामीलाई गलाउन खोज्दै थियो, तर हामी प्रत्येक सायकलसँगै अझ बढी परिपक्व र बलियो बन्दै अगाडि बढिरहेका थियौँ...।

रोकिनु डर होइन, सुरक्षा हो (अन्तिम पाइलाहरू)

आज फर्केर हेर्दा लाग्छ— यो ७ महिनाको यात्रा केवल एउटा रोगको उपचार मात्र थिएन; यो त जीवन, विज्ञान, र मानवीय धैर्यको एउटा महापाठशाला थियो। यस अवधिमा मैले एउटा ठूलो सत्य के सिकेँ भने— क्यान्सरको उपचार कसैको अनुमान, लहड वा छिमेकीको सल्लाहले होइन, पूर्ण रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय चिकित्सा गाइडलाइन (NCCN) अनुसार चल्छ। विश्वको जुनसुकै ठूलो अस्पतालमा पुगे पनि उपचारको आधार एउटै हुन्छ, फरक केवल त्यो गाइडलाइन पूरा गर्ने प्रविधि र व्यवस्थापन त्यो अस्पतालमा छ कि छैन भन्ने मात्र हो। यही यात्राको अन्तिम चरणतिर एउटा यस्तो दिन आयो, जसले हाम्रो धैर्यको पुनः परीक्षा लियो। हामी किमोको अर्को चक्रका लागि अस्पताल पुगेका थियौँ, तर त्यो दिन डाक्टरहरूले किमो सुरु गर्न मानेनन्। कारण थियो— बिरामीको रगतको रिपोर्ट (CBC) राम्रो थिएन। लामो समयको किमोका कारण उनको शरीरमा हेमोग्लोबिन (Hb) को मात्रा निकै कम भएको थियो, जसको मतलब शरीरमा पर्याप्त रगत थिएन। सबैभन्दा चिन्ताको कुरा— सेतो रक्तकोष र एएनसी (ANC - Absolute Neutrophil Count) घटेको थियो, जसले गर्दा संक्रमणबाट जोगिने शरीरको आन्तरिक शक्ति नै कमजोर भएको थियो। यस्तो अवस्थामा जबरजस्ती किमो दिनु भनेको क्यान्सर मार्नुभन्दा अगाडि बिरामीको शरीरलाई नै सिध्याउनु हुन्थ्यो। डाक्टरहरूले मलाई सम्झाउँदै भने, "बिक्रमजी, आज हामी किमो रोक्दैछौँ। पहिले शरीरलाई बलियो बनाउनुपर्छ।" यो निर्णय सुनेर म अलिकति पनि अत्तालिइनँ। किनकि मेरो रिसर्च र बुझाइ स्पष्ट भइसकेको थियो— उपचारको बीचमा यसरी किमोको डेट सर्नु वा रोकिनु डरले होइन, बिरामीको सुरक्षाका लागि अपनाइएको एउटा वैज्ञानिक सावधानी हो। डाक्टरले भोलि फेरि रगत जाँच गर्ने र अवस्था हेरेर बुस्टर डोज दिएर मात्र अगाडि बढ्ने योजना बनाए। मैले बुझेँ— डाक्टरको काम केवल औषधि भर्नु मात्र होइन, बिरामीको आयु लम्ब्याउनु र सही समयमा सही निर्णय लिनु हो। अनि बिरामी र केयरटेकरको काम भनेको दुई दिन अलि राम्रो महसुस हुनेबित्तिकै मनलाग्दी नगरेर डाक्टरको निर्देशन अक्षरशः पालना गर्नु हो।यही यात्राका क्रममा मैले अस्पतालका कुर्सीमा, किमो बेडका छेउमा हजारौँ परिवारका कथाहरू सुनेँ र पढेँ। कतिपय मानिसहरू बिरामी डराउँदा वा थाक्दा वैज्ञानिक उपचार छोडेर झारफुक, धामी, बाबा, झाँक्री वा "क्यान्सर पूर्ण निको पार्ने" दाबी गर्ने जडिबुटीका व्यापारीहरूको जालमा फसेको देखेँ।

म मेरो यो अनुभवका आधारमा क्यान्सर लागेका हरेक परिवारलाई कडा चेतावनी दिन चाहन्छु— क्यान्सरको नाममा व्यापार गर्ने र क्लिनिकल ट्रायल वा वैज्ञानिक प्रमाण बिना "चमत्कारी निको" को दाबी गर्ने अनलाइनका भिडियो र विज्ञापनहरूबाट सदैव सावधान रहनुहोला। सुरुमा मानिसहरू भ्रममा परेर समय गुमाउँछन्, र जब बिरामीको मृत्यु हुन्छ, तब आफ्नी गल्ती लुकाउन "भाग्य नै यस्तै रहेछ" भनेर मौन बस्छन्। उनीहरूको यही मौनताले गर्दा ती ठगहरूलाई अरू सोझा बिरामी लुट्न सहज भइरहेको छ। क्यान्सर उपचार गरे निको हुने रोग हो, तर अन्धविश्वास र ढिलाइले यसले मानिस, परिवार र सिङ्गो समाजलाई नै खाइदिन्छ। मानौँ आज कसैलाई क्यान्सर लागेको थाहा भयो भने, सर्वप्रथम "म कति समय बाच्छु होला?" वा "कति खर्च लाग्छ?" भनेर सोचेर समय बर्बाद गर्नु महामूर्खता हो। बरु, कहाँ, कसरी र कस्तो आधुनिक उपकरण (PET-CT, MRI, अनुभवी प्याथोलजिस्ट र ट्युमर बोर्ड) भएको अस्पतालमा सही स्टेज निर्धारण गरेर उपचार सुरु गर्ने भन्ने सोच्नु बुद्धिमानी हो।हाम्रो यो ७ महिनाको यात्रा अब एउटा सुखद मोडमा पुग्दैछ। सर्जरी सफल भयो, ४ सायकलको कठोर CAPOX किमोको चक्र पनि सफलतापूर्वक पूरा हुँदैछ। अबको हाम्रो उद्देश्य दुईवटा मात्र छ— रोग फेरि नफर्कियोस् भन्नका लागि सचेत रहनु र समय-समयमा 'सर्भिलेन्स' (Surveillance) अर्थात् नियमित फलोअप र स्क्यानहरू गरेर शरीरको निगरानी राख्नु।म बिक्रम न्यौपाने, टोखा-६ को मेरो अस्थायी बसाइ र गोदावरी-८ को मेरो स्थायी घर सम्झिँदै, आज दिल्लीको राजीव गान्धी क्यान्सर अस्पतालको यो कुरुवा कुर्सीबाट गर्वका साथ भन्न सक्छु— हामीले यो युद्ध जितेका छौँ। जितको अर्थ केवल शरीरबाट रोग हट्नु मात्र होइन; जितको वास्तविक अर्थ त नयाँ आशा, नयाँ अनुशासन, र एउटा अभेद्य आत्मविश्वासका साथ पुनः नयाँ जीवनतर्फ पाइला चाल्नु हो।म जस्तै हरेक अस्पतालको कुर्सीमा, किमो बेडको छेउमा नथाकीकन पहरेदार बनेर बस्ने ती तमाम अभिभावक र केयरटेकरहरू प्रति म हृदयदेखि आभार व्यक्त गर्दछु।क्यान्सरले मान्छेको शरीरलाई हल्लाउन त सक्छ, तर यदि मनमा दृढ विश्वास र कालिका माताको आशिष छ भने, यसले मान्छेलाई कहिल्यै पनि हराउन सक्दैन। क्यान्सरसँग डराउने होइन, बरु हाम्रो अटुट आत्मविश्वासले क्यान्सरलाई नै डराएर भगाउने हो!

आशाको नयाँ किरण र क्यान्सर उपचारमा एउटा ठूलो उपलब्धि

यो ७ महिनाको यात्रामा अस्पतालका बेड र कुरुवा कुर्सीहरू चहार्दै गर्दा मैले एउटा कुरा राम्ररी बुझेँ— चिकित्सा विज्ञान स्थिर छैन। यो हरेक दिन बदलिँदै छ, र क्यान्सरलाई जरैदेखि उखेल्न संसारभरका वैज्ञानिकहरू अहोरात्र खटिएका छन्। आज म राजीव गान्धी अस्पतालको कोठामा मोबाइल चलाइरहँदा क्यान्सरको नयाँ उपचार विधिको एउटा निकै खुसीको खबर र वैज्ञानिक अनुसन्धान मेरो नजरमा पर्‍यो। मेरो अनुसन्धानको बानीले गर्दा मैले यसको प्रामाणिकता बुझ्न केही सामान्य रिसर्च र यसका आधिकारिक लिंकहरूको अध्ययन गरेँ। यो जानकारीले अवश्य पनि अन्य क्यान्सर बिरामी र तिनका परिवारमा आशाको एउटा नयाँ दियो बाल्नेछ भन्ने विश्वासका साथ यस लेखको अन्त्यमा यो अन्वेषणलाई साझा गर्दैछु।

क्यान्सरको संसारमा एउटा नयाँ औषधिको उदय भएको जानकारि अस्ती माेवाइल चलाइरहदा थाहा पाए । यसकाे अाधिकारिकता अनुसन्धान अाफैले गरे  , जसको नाम हो— अमिभान्तामब (Amivantamab)।अमेरिकी कम्पनी Johnson & Johnson (Janssen Biotech) ले उत्पादन गरेको यो औषधि विशेष गरी टाउको र घाँटीको क्यान्सर (Head and Neck Cancer) तथा फोक्सोको क्यान्सर (NSCLC - Non-Small Cell Lung Cancer अर्थात् गैर-सानो-सेल फोक्सोको क्यान्सर) को उपचारका लागि एउटा ठूलो क्रान्ति मानिएको छ। धेरै देशहरूमा क्लिनिकल ट्रायल (परीक्षण) गर्दा यसले अभूतपूर्व सफलता हासिल गरेको छ।प्राविधिक रूपमा यो औषधि बास्पेसिफिक मोनोक्लोनाल एन्टिबडी (Bispecific Monoclonal Antibody) प्रकारमा पर्दछ। वैज्ञानिक स्रोतहरूका अनुसार यसले शरीरभित्र "ट्रिपल-एक्शन" (तीन-गुणा) तरिकाले क्यान्सर कोशिकाहरूमाथि घातक आक्रमण गर्छ।

यो औषधि कुन अवस्थाका बिरामीका लागि जीवनदान बन्न सक्छ?

१. उपचार असफल भएकाहरूका लागि: जसलाई परम्परागत किमोथेरापी र इम्युनोथेरापीले काम गर्न छाडिसकेको छ, त्यस्ता बिरामीका लागि यो निकै उपयोगी मानिएको छ। २. कठिन क्यान्सरमा: सामान्यतया उपचार गर्न निकै गाह्रो मानिने HPV हेट टाउको र घाँटीको क्यान्सर भएका बिरामीहरूमा यसले राम्रो नतिजा देखाएको छ। ३. क्यान्सर बल्झिएकाहरूमा: क्यान्सर शरीरभरि फैलिएको (Metastatic) वा अपरेसनपछि पुनः दोहोरिएको अवस्थामा पनि यो औषधि चलाएको केही हप्तामै उपचार सकारात्मक दिशामा बढेको पाइएको छ।

लन्डनको क्यान्सर अनुसन्धान संस्थान (ICR) का प्राध्यापक केभिन ह्यारिङ्टनले यस औषधिको सफलतामाथि टिप्पणी गर्दै भनेका छन्:

"यी अभूतपूर्व बलियो प्रतिक्रियाहरू हुन्, जसमा रोगले किमोथेरापी र इम्युनोथेरापी प्रति प्रतिरोध (काम नगर्ने क्षमता) गरिसकेको अवस्थामा पनि यस औषधिले क्यान्सरलाई हराउन सफलता पाएको छ।"

यो उपचार कहाँ उपलब्ध छ र नेपालको अवस्था के हो?

एशियाका विकसित देशहरू जस्तै चीन, जापान, र दक्षिण कोरियाका केही विशिष्ट अस्पतालहरूमा यसको प्रयोग सुरु भइसकेको छ। हाम्रै छिमेकी देश भारतमा भने हाल केवल मुम्बईस्थित टाटा मेमोरियल हस्पिटल (Tata Memorial Hospital) मा मात्र यसको प्रयोगको अनुमति दिइएको छ। भारतका अन्य ठूला क्यान्सर अस्पतालहरूमा यसको प्रक्रिया सुरु भइसके पनि आधिकारिक अनुमोदन (Approval) हुन बाँकी छ।हाम्रो नेपालको स्थिति: नेपालका सन्दर्भमा भने अहिले यो औषधि उपलब्ध छैन। अमेरिकी नियामक निकाय FDA र नेपाल सरकारको औषधि व्यवस्था विभागले यसलाई अझै अनुमोदन गरिसकेकाे छैन, जसका कारण नेपालका कुनै पनि अस्पतालमा यो औषधि तुरुन्तै प्राप्त गर्न सकिँदैन। तर, चिकित्सा विज्ञानको यो प्रगतिले के प्रमाणित गर्छ भने— भोलिका दिनमा क्यान्सर पूर्ण रूपमा निको हुने ढोकाहरू खुल्दैछन्।यदि तपाईं वा तपाईंको कोही आफन्त यस प्रकारको क्यान्सरसँग लडिरहनुभएको छ र थप वैज्ञानिक अध्ययन वा डाक्टरसँग यस विषयमा परामर्श गर्न चाहनुहुन्छ भने, यस अनुसन्धानका आधिकारिक वैज्ञानिक स्रोत र लिङ्कहरू यहाँ प्रस्तुत गरेको छु:

PubMed केन्द्रीय अनुसन्धान स्रोत: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35616682/

PMC क्लिनिकल जर्नल: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10523842/

ASCO जर्नल गाइडलाइन: https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO-26-01042

अन्त्यमा, विज्ञानले हतियार बनाउँदै छ, डाक्टरहरूले उपचार खोज्दै छन्, र प्रविधिको मद्दतले हामी आफैँ सचेत बन्दैछौँ। त्यसैले क्यान्सर लाग्दैमा हिम्मत हार्नु पर्दैन। आज नभए भोलि, हामी यो रोगलाई संसारबाटै लखेट्नेछौँ। तबसम्मका लागि— धैर्य राखौँ, सचेत बनौँ र आफ्नो आत्मविश्वासलाई कहिल्यै डगमगाउन नदिऊँ!

क्यान्सरको यो ७ महिना लामो यात्रामा अस्पतालका करिडोरहरूमा भौँतारिँदै गर्दा मैले एउटा अर्को डरलाग्दो र आँखा उघार्ने सत्यसँग साक्षात्कार गर्ने मौका पाएँ।

कतिपय अवस्थामा क्यान्सर जस्तो भयानक रोग नहुँदा नहुँदै पनि, विस्तृत अनुसन्धान र क्रस-चेक (Cross-check) बिना नै बिरामीलाई क्यान्सर भएको घोषणा गरिदिने अस्पताल र ल्याबहरू हाम्रो समाजमा सक्रिय छन्।

यो केवल मानवीय त्रुटि मात्र होइन, बिरामीको जीवन र परिवारको भविष्यमाथि खेलबाड हो।अस्पतालको बसाइका क्रममा मैले केही यस्ता बिरामी र तिनका परिवारहरू भेटेँ, जसको कथा सुन्दा मेरो आङ नै सिरिङ्ग भयो अाज विहान पनि एक जना मेराे विगतकाे स्टाटस हेरेर म संग सुचना लिएर साथी बन्नु भएकाे ..................ललितपुर हरिशिद्दि निवासी म्यामकाे कथा पनि यस्तै रह्रयाे वहा गत हप्ता दिल्ली जानुभएकाे थियाे वहालाइ मैले पहिलेकाे वायप्सी पनि साथमा लिएर जानु भनेकाे थिए तर अाज वहा नेपाल फर्कर म संग विहान कुरा हुदा याे धटना झनै विकराल देखियाे,  वहाकाे पहिलेका वायप्सीमा क्यान्सर नै नभइ अपरेसन र किमाे भएकाे पृष्टि भयाे अब यसमा खुसि हुने कि दुख्खी अनि कसकाे कुरालाइ विश्वास गर्ने ? वहा दुविधामा हुनुहुन्छ । कल्पना गराै  एउटा बिरामीलाई नेपालकै एउटा चर्को नाम चलेको अस्पताल र ल्याबले सुरुमा बायोप्सी गरेर "तपाईंलाई क्यान्सर भइसकेको छ" भन्ने रिपोर्ट दियो। त्यो रिपोर्ट सुन्नेबित्तिकै उनको ओठमा हाँसो हरायो, परिवारमा रुवाबासी चल्यो, र उनीहरू आर्थिक र मानसिक रूपमा छाँगाबाट खसेजस्तै भए। तर, ती बिरामी र उनको परिवारले हतारमा त्यहीँ उपचार सुरु गरेनन्। उनीहरूले अलिकति सजगता अपनाउँदै त्यही बायोप्सीको 'स्लाइड र ब्लक' अस्पतालबाट मागेर बाहिरका अन्य दुई-तीनवटा स्थापित र प्रतिष्ठित कन्सल्टेन्ट प्याथोलोजिस्टहरूलाई देखाए।जब दोस्रो र तेस्रो ठाउँबाट अन्तिम रिपोर्ट आयो, तब सबैजना छाँगाबाट खसेजस्तै भए— किनभने ती प्रतिष्ठित ल्याबहरूले प्रमाणित गरिदिए कि बिरामीलाई क्यान्सर छँदै थिएन! त्यो त केवल एउटा सामान्य इन्फेक्सन वा मासु पलाएको अवस्था मात्र थियो, जसलाई पहिलो ल्याबले हतारमा क्यान्सर भनिदिएको थियो।यदि त्यो परिवारले चनाखो भएर बाहिर क्रस-चेक नगराएको भए, क्यान्सर नै नभएको त्यो शरीरमा महँगो र कडा किमोथेरापीका विषालु औषधिहरू चढाइने थियो, जसले उनको निको भएको शरीरलाई झन् बर्बाद बनाउने थियो।चिकित्सा विज्ञानमा यसलाई 'फल्स पोजिटिभ' (False Positive) रिपोर्ट भनिन्छ। यस्तो हुनुका पछाडि मुख्यतया तीनवटा कारणहरू हुन्छन्:

१. अनुभवहीन प्याथोलोजिस्ट: बायोप्सीको स्लाइडमा कोशिकाहरू हेरेर क्यान्सर चिन्ने डाक्टर (प्याथोलोजिस्ट) सँग पर्याप्त अनुभव नहुनु।

२. प्राविधिक त्रुटि: ल्याबमा मेसिनहरू सफा नहुनु वा केमिकल मिलाउँदा गल्ती हुनु, जसले गर्दा सामान्य कोष पनि क्यान्सरको कोष जस्तो देखिन पुग्छ।

३. व्यापारिक हतारो: विस्तृत र आधुनिक परीक्षण (जस्तै IHC स्टेनिंग) नगरीकन, सतही हेराइको भरमा हतार-हतार रिपोर्ट जारी गर्नु। त्यसैले म मेरो यो

#बिक्रमअनुभव र बुझाइका आधारमा क्यान्सरको शङ्का भएका हरेक बिरामी र केयरटेकरलाई हात जोडेर अनुरोध गर्छु— 'दोस्रो मत' (Second Opinion) को शक्तिलाई हरदम अात्मसात गरेर अगाडी बढनुहाेस ।जब कुनै पनि अस्पताल वा ल्याबले पहिलोपटक क्यान्सरको रिपोर्ट दिन्छ, तब डरले तुरुन्तै त्यही अस्पतालमा शल्यक्रिया वा किमोको सहमति पत्रमा हस्ताक्षर नगर्नुहोस्। पहिलो रिपोर्ट आउनेबित्तिकै:त्यो बायोप्सी गरिएको वास्तविक स्लाइड (Slides) र ब्लक (Paraffin Blocks) अस्पतालको ल्याबबाट सुरक्षित रूपमा माग्नुहोस्। त्यो बिरामीको आफ्नो सम्पत्ति हो, अस्पतालले रोक्न पाउँदैन। त्यो स्लाइडलाई क्यान्सर रोगकै विषयमा मात्र विशेष दख्खल राख्ने (Onco-pathologist) वा अन्य दुईवटा फरक र स्थापित नाम चलेका राष्ट्रिय/अन्तर्राष्ट्रिय ल्याबहरूमा पुनः परीक्षण (Review) का लागि पठाउनुहोस्। जबसम्म दुई वा तीनवटा फरक-फरक स्वतन्त्र स्रोतहरूबाट क्यान्सर भएको कुरा १००% पुष्टि हुँदैन, तबसम्म उपचारको आक्रामक बाटोमा नलाग्नुहोस्। हाम्रो आफ्नै केसमा पनि, हामीले नेपालमा गराएका रिपोर्टहरूलाई जावलाखेलको सम्यक डायग्नोस्टिकका विज्ञहरू र दिल्लीका डाक्टरहरूसँग क्रस-चेक गराएर, पूर्ण रूपमा ढुक्क भएपछि मात्र सर्जरीको निर्णय लिएका थियौँ। क्यान्सरको उपचारमा जति हतारो आवश्यक छ, त्योभन्दा कयौँ गुणा बढी आवश्यकता 'सटीक निदान' (Accurate Diagnosis) को हुन्छ। गलत रोगको छिटो उपचार गर्नुभन्दा, सही रोग पत्ता लगाउन दुई दिन ढिला गर्नु र दुई पैसा बढी खर्च गर्नु धेरै बुद्धिमानी हो। याद राख्नुहोस्, क्यान्सरविरुद्धको युद्धमा तपाईंको सबैभन्दा ठूलो ढाल भनेकै तपाईंको सजगता हो। ल्याब र अस्पतालहरूको यो भूलभुलैया र व्यापारिक चक्रव्यूहबाट बच्न आफैँ चनाखो बन्नुहोस्, प्रश्न गर्नुहोस्, र रिपोर्टहरूलाई सधैँ दोस्रो मतको कसीमा घोटेर मात्र विश्वास गर्नुहोस्।

क्यान्सर विरामिकाे पिडा

याे यात्रामा मैले बिरामीको घाउ मात्र हेरिनँ, हाम्रो देशको चिकित्सा क्षेत्रभित्र जरा गाडेर बसेको एउटा यस्तो भयानक र क्रूर चक्रव्यूह पनि नियालेँ, जहाँ बिरामी र तिनका परिवारलाई पाइलैपिच्छे लुटिन्छ। विपन्न र निस्सहाय क्यान्सर बिरामीहरू राज्यले दिने सहुलियत पाउन र ज्यान जोगाउन कसरी चौतर्फी प्रहार भोग्न बाध्य छन् भन्ने सत्य अब म नलुकाई यहाँ राख्न चाहन्छु।सबैभन्दा पहिलो सास्ती त सरकारले दिने 'विपन्न नागरिक औषधि उपचार सहुुलियत' (एक लाख रुपैयाँको सहयोग) र स्वास्थ्य बीमाबाट सुरु हुन्छ। कागजी रूपमा यो सहुलियत निकै आकर्षक देखिन्छ, तर जब एउटा गरिब बिरामी सरकारी अस्पतालमा यो सहुलियत अन्तर्गत किमोथेरापी वा अपरेसन गराउन पुग्छ, तब उसले 'पाउनु दुखः' पाउँछ। सरकारी अस्पतालमा किमो गराउने बेड पाउन हप्तौँ लाइन बस्नुपर्छ, मेसिन बिग्रिएको बहाना बनाइन्छ, वा "आज पालो छैन" भनेर बिरामीलाई गलाउने काम गरिन्छ। क्यान्सरको किमो समयमै हुनुपर्छ, दुई दिन ढिला हुनु भनेको क्यान्सरको कोष झन् सलबलाउनु हो। त्यही समयको संवेदनशीलता र बिरामीको डरसँग यहाँ एउटा ठूलो खेल खेलिन्छ। जब बिरामी सरकारी अस्पतालको ढिलाइ र सास्तीले थाक्छ, तब त्यहीँ भित्रका केही दलाल र सेटिङमा काम गर्ने स्वास्थ्यकर्मीहरूले बिरामीको कानमा मन्त्र फुक्छन्— "यहाँ त ६ महिना पालो आउँदैन, बिरामी मर्न सक्छ। फलानो प्राइभेट हस्पिटल वा क्लिनिकमा जानुस्, हामी मिलाइदिन्छौँ, त्यहाँ तुरुन्तै उपचार हुन्छ।" यो एउटा वेल-प्लान्ड (योजनाबद्ध) जालो हो। सहुलियतको नाममा सरकारीमा सास्ती दिने र बिरामीलाई बाध्य पारेर महँगो निजी अस्पतालमा पठाउने यो सेटिङले हजारौँ क्यान्सर पीडित परिवारलाई क्षणभरमै सडकमा पुर्‍याएको छ। प्राइभेटमा पुग्नेबित्तिकै कमिसनको खेल सुरु हुन्छ— बेड चार्ज, डाक्टर भिजिट, र ल्याब टेस्टका नाममा बिरामीको रगत र पसिनाको कमाइ लुटिन्छ। यसभन्दा पनि डरलाग्दो र अमानवीय खेल त 'क्यान्सरको औषधि' मा भइरहेको छ। क्यान्सरका किमो र लक्षित औषधिहरू (Targeted Drugs) अत्यन्तै महँगा हुन्छन्। यही महँगो औषधिको बजारमा 'सस्तो' को प्रलोभन देखाएर एउटा अर्को कालोधन्दा चलिरहेको छ। अस्पताल बाहिरका केही मेडिकल हल र एजेन्टहरूले बिरामीका परिवारलाई भन्छन्— "हस्पिटलभित्र यो औषधिलाई २ लाख पर्छ, हामी बाहिरबाट मिलाएर ५० हजारमै दिन्छौँ।" आर्थिक रूपमा थलिएको परिवारले सस्तोको आशामा त्यो औषधि किन्छ। तर, ती औषधिहरू कस्ता हुन्छन्? ती औषधिहरू सम्बन्धित देशको सरकार वा ड्रग एडमिनिस्ट्रेशन (औषधि व्यवस्था विभाग) बाट अनुमति नै नलिएका, दर्ता नभएका (Unregistered) र अवैध रूपमा तस्करी गरेर भित्र्याइएका नक्कली वा कमसल कम्पनीका औषधिहरू हुन्छन्। किमोथेरापी भनेको शरीरमा दिइने एउटा सटीक र सन्तुलित रसायन (विष) हो। यदि त्यो औषधिको गुणस्तर सही छैन, त्यसको तापक्रम (Cold Chain) ओसारपसार गर्दा मिलेको छैन, वा त्यो नक्कली कम्पनीको हो भने— त्यसले क्यान्सर त मार्दैन नै, उल्टो बिरामीको शरीरका अन्य महत्वपूर्ण अङ्गहरू (कलेजो, किड्नी) लाई स्थायी रूपमा सिध्याइदिन्छ। मानिसहरू सोच्छन् किमो गर्दागर्दै बिरामी मर्यो, तर वास्तविकता के हुन्छ भने, कतिपय बिरामी क्यान्सरले होइन, बाहिरको सस्तो र अवैध औषधिको साइड इफेक्ट र विषाक्तताले मरिरहेका हुन्छन्!

म मेरो यो #बिक्रमअनुसन्धान र खोजका आधारमा क्यान्सरका हरेक कुरुवालाई चेतावनी दिन चाहन्छु— सहुलियतको नाममा सरकारी अस्पतालमा कसैले ढिलासुस्ती गर्छ भने अधिकारका लागि आवाज उठाउनुहोस्, तर कसैको लहलहैमा लागेर स्वार्थ र कमिसनको जालो बुन्ने निजी अस्पतालमा हतारिएर नदौडिनुहोस्। र सबैभन्दा मुख्य कुरा— औषधि किन्दा दुई पैसा सस्तोको लोभमा परेर अस्पताल बाहिरका अनधिकृत एजेन्ट वा दर्ता नभएका कम्पनीका औषधि कहिल्यै नलिनुहोस्। औषधि सधैँ आधिकारिक, अस्पतालको आफ्नै फार्मेसी वा पूर्ण रूपमा प्रमाणित ठाउँबाट मात्र लिनुहोस्। क्यान्सर आफैँमा एउटा ठूलो लडाइँ हो, तर अस्पताल, मेडिकल र औषधिको यो माफियातन्त्रसँग लड्न केयरगिभर झन् बढी चनाखो, क्रिटिकल र अनुसन्धान गर्ने स्वभावको हुनै पर्छ।

— बिक्रम न्यौपानेको डायरीबाट

— समाप्त —