" मेराे कथा मेरै शब्दमा गुनासाे कसैलाइ छैन "

वि.सं. २०३६ साल, असोज ३ गते। प्रकृतिको त्यो प्रभात कस्तो थियो होला, म कल्पनाको क्षितिजसम्म पुगेर छाम्ने प्रयास गर्छु। सम्भवतः भदौरे झरीले धोएर सफा पारेको नीलो आकाशमा सेता बादलका टुक्राहरू स्वच्छन्द तैरिरहेका थिए होलान्। रूखका हाँगाहरूमा चराचुरूङ्गीका कलरव गुञ्जिरहेका थिए, गोठमा गाईले नवजात बाच्छाको आङ प्रेमपूर्वक चाटिरहेको थियो। सोह्र श्राद्धको त्यो पवित्र तिथि, कतै पुरेतहरू पितृ उद्धारको मन्त्रोच्चारण गर्दै थिए, कतै लुOriginुन्डोलतिर कोइला खोज्न डोको बोकेर निस्किएका गाउँलेहरू, काँधमा हलो र अगाडि हलगोरु डोर्‍याउँदै मटरमार्क, फुलमार्क वा बिँडीको धुवाँ उडाउँदै हिँडेका आकृतिहरू र अगेनाको छेउमा तमाखु सल्काउँदै गरेका जीवनहरू। बिहानीको ठीक ८ बजेर १४ मिनेटको त्यो साइत, मघा नक्षत्रको तीन पाउमा 'मि' नामाक्षर बोकेर डुकुछापको पाखामा मेरो प्रथम क्रन्दन गुञ्जियो। म सौतेनी सन्तानका रूपमा आएको थिएँ। गोठमा राखिएको सुकेको पराल, छेउमै बाँधिएकी मामाघरकी त्यो सिँगारि गाई, र बाहिर भने जेठी आमापट्टीकी छोरीको न्वारन छेकिने भयो कि भन्ने गाईँगुइँको कोलाहल। प्रकृतिको यो विशाल रङ्गमञ्चमा म यसरी नै अभाव, अवहेलना र तृष्णायुक्त संसारको आँगनमा ओर्लिएको थिएँ।

एघारौँ दिनमा एउटै थलोमा दुई दिदी-भाइको न्वारन भयो। कुलमा कसले आँसु खसाल्यो वा कसको मुहारमा हर्ष छायो, त्यो म जान्दिनँ; तर मेरी आमाको मनमा भने पहिलो सन्तान छोरीपछि कोखबाट छोरो जन्मिँदा खुसीको अनौठो सागर उर्लिएको हुनुपर्छ। यद्यपि, त्यो खुसी नियतिको कठोर घाममा धेरै बेर टिक्न पाएन। सुत्केरी भएकै भोलिपल्टबाट मेरी आमाले घाँस-दाउराको कठोर यात्रा सुरु गर्नुपर्‍यो। बुबाको संसार आफ्नै थियो— राजनीतिको हावा, चिना हेर्ने पण्डित्याइँ, लेखनदासको कलम, गाउँ र सहरको दोसाँध, अनि सुरापानको नशा। सौताका रूपमा भित्रिएकी मेरी आमाको भागमा न त खेतीपातीको उब्जनी थियो, न त स्नेहको शीतल छहारी। अन्धविश्वास, अशिक्षा र गरिबीको त्यो कालो युगमा आमाले च्यातिएको घाँघरमा दिदीलाई र पुराना टालोले बेरेर मलाई हुर्काउनुभयो। सौतेनी कलहको आगो यतिसम्म दन्कियो कि एकदिन आमालाई मरणासन्न हुने गरी कुटेर छाडिदिए। त्यस भयानक आधीपछि हामी पाटनको एउटा सानो डेरामा पुग्यौँ। राजनीतिज्ञ रोशन कार्कीको चिनजानले आमालाई बानेश्वरको एउटा सम्पन्न घरमा भाँडा माझ्ने काम दिलाइदियो। अरूकै छोराछोरीका पुराना लुगा लगाएर हामी हुर्कियौँ, तर आमाको स्वाभिमान कहिल्यै झुकेन।

गाउँ र प्रकृतिका बिम्बहरू मेरा आँखामा अझै नाचिरहन्छन्। २०३९ सालमा हजुरआमाको देहावसान हुँदा बुबाले हतारिँदै पाटनबाट हामीलाई चापागाउँको बाटो हुँदै डुकुछाप पुर्‍याएको र पिँढीमा छाडेर वाग्मतीको तीरतिर दौडिएको दृश्य मानसपटलमा गढेर बसेको छ। त्यसपछि वाग्मती किनारको पानीघट्ट हाम्रो आश्रय बन्यो, जसले केही गाँस जुटाउन सहज बनायो। त्यही घट्टमा बितेको एउटा भयानक रात जीवनकै सबैभन्दा डरलाग्दो छाया बनेर बसेको छ। रातको सन्नाटामा ६ महिनाकी बहिनी र दिदीसँग म सुत्न लाग्दै गर्दा, कुलोको पानी फर्काउन जानुभएकी आमा हतारिँदै भित्र पस्नुभयो। बाहिर कतैबाट 'गुहार! गुहार!' भन्ने चित्कार हावामा तरङ्गित भइरहेको थियो। आमाले ढोकामा आग्लो हाल्नुभयो, मकैका बोराहरू अगाडि थुपार्नुभयो र टुकी निभाएर हामीलाई अँगालोमा बाँध्नुभयो। झ्याउँकिरीको एकनासको आवाज, भ्यागुताको टर्रटर्र र वाग्मतीको सलल प्रवाहका बीच अचानक हाम्रो घट्टको ढोका र छानामा ढुङ्गा बज्रिन थाल्यो— ड्वाङ्ङ, ड्वाङ्ङ! आमाले मुख थुनेर हाम्रो त्रासलाई शान्त पार्नुभयो। केही समयपछि त्यो भयावह शान्त भयो र मध्यरातमा राँको बालेर बहिनीलाई काखी च्याप्दै, दिदी र मेरो हात समातेर हामी दनुवार गाउँ हुँदै घर भाग्यौँ। भोलिपल्ट थाहा भयो, घट्टपारि वाग्मती किनारमा एक महिलाको शव फेला परेछ। त्यो क्रूर यथार्थ आज पनि डुकुछापको अमिट छाप बनेर मेरो चेतनामा उभिइरहन्छ।

समय आफ्नै गतिमा बगिरह्यो। गैरीको श्री गणेश स्कुलको सुकुल, काठका मुढा र केही पुराना शिक्षकहरू मेरो बाल्यकालका साक्षी बने। म पढ्नभन्दा पनि घरको काम छल्न स्कुल जान्थेँ, तर मेरी दिदी भने समयको चेतनाहीन अन्धकारका कारण अक्षरबाट वञ्चित रहिन्। मामाघरकी त्यो टाटेपाङ्ग्रे सिँगारि गाई चराउन जाँदा काँचै दूध दुहेर पिएको तीतो-मीठो सम्झना, गोबर सोहोर्ने दिदीको कठोर श्रम, अनि मन्दिर पछाडि आमाले लुकाएको पैसा चोरेर पुष्टकारी र पिपलामेट खाँदै खोल दिदीको ओछ्यानमा फालिदिँदा दिदीले अम्रिसोको कुचोले पिटाइ खाएको त्यो अबोध दृश्य सम्झिँदा आज पनि मन भारी भएर आउँछ। २०४२ सालको सोह्र श्राद्धमा हजुरबुबाको श्वास पनि रोकियो— 'उपकारी गुणी व्यक्ति निहुरन्छ निरन्तर, फलेको वृक्षको हाँगो नझुकेको कहाँ छ र।' डुकुछापका ती आफन्तहरू, ठूलोबुबा, साइँलोबुबाका परिवार, र विशेषगरी आमाभन्दा पनि माथि लाग्ने मेरी काकी, जसले मीठो पाक्नासाथ हामीलाई बोलाएर खुवाउनुहुन्थ्यो, ती सबै सम्झनाहरू मनको एउटा आत्मीय कुनामा सजिएका छन्। पोखरेल टोल र भतिजहरूको घरबाट लुकाएर ल्याइदिएको त्यो एक डाडु भात, जुन हाम्रो निम्ति दसैँजत्तिकै दुर्लभ थियो, गरिबीको त्यो सौन्दर्य र पीडा दुवै आज अमूल्य लाग्छ।

जीवनको यो गहन वनमा हिँड्दा हजारौँ काँडाहरूले पैताला छेडिएका छन्। तर मलाई कसैसँग गुनासो छैन। म कुन गर्भबाट जन्मिएँ, कस्तो अभावको धरातलमा हुर्किएँ, त्यो मेरो पूर्वजन्मको प्रारब्ध थियो होला। समाजले सौतेनी सन्तानलाई दिने दृष्टि कहिल्यै उदार हुन सकेन, तर घृणाको प्रत्युत्तर घृणाले दिनु जीवनको मर्म होइन। अभावको हिलोमै कमल फुल्छ भनेझैँ, आमाले भाँडा माझेर र सरसापट गरेर जोडेको पेटारेको त्यो पाँच रोपनी १३ आना जमिन हाम्रो अस्तित्वको आधार बन्यो। समय फेरिँदै गयो, गाउँको कलह र अशान्तिबाट टाढा रहन बुबाले हामीलाई पुनः सहरको कोठामा ल्याउनुभयो, दिदीहरूको विवाह भयो, र जीवनका पुराना अध्यायहरू पछाडि छुट्दै गए। पीडा र अभावका अनगिन्ती घुम्तीहरू पार गरेर यहाँसम्म आइपुग्दा म यही महसुस गर्छु— जीवन आफैँमा एउटा अविरल नदी हो, जहाँ सुख र दुःखका छालहरू उठ्छन् र विलीन हुन्छन्। कसैप्रति कुनै गुनासो, कुनै आक्रोश नराखी, केवल आफ्नै पदचाप र आफ्नै शब्दहरूमा बाँचेको यो मेरो जीवन-कथा, मेरै अस्तित्वको एउटा निष्कपट गीत हो।

परिस्थितिको निर्मम हुरीले मान्छेलाई कहाँबाट कहाँ हुत्याइदिन्छ, त्यसको कुनै पूर्वसंकेत हुँदैन रहेछ। गाउँमा ठूलीआमापट्टिका दाजुदिदीहरू खोलाखाल्सी र घाँस-दाउराको कठोर चक्रव्युहमै अल्झिरहे, जेठा दाजु भक्तपुरको इँटाभट्टामा पसिना बगाउन विवश हुनुभयो; तर हामी भने बाध्यताको काँडेतार नाघेर सहर पस्यौँ। सहरको धूलोमा गुच्चा खेल्दै बाल्यकाल हराइरहेका बेला पाटनको श्री चण्डी स्कुलको ढोका त खुल्यो, तर त्यो ढोकामा धौगाहलको कोठासम्म आइपुग्ने मङ्गलबजारको 'सेतो झोल' (रक्सी) को विषालु गन्धले आगो लगाइदियो। कुहिएको भातको त्यो मातले बुबाको विवेक यसरी डढाइदियो कि छोरीलाई किन स्कुल हालिस् भन्दै हाम्रा हाँसो र सपनाहरूमा निरन्तर बज्रपात हुन थाल्यो। एकदिन त रिसको त्यो महादेवजस्तो ज्वालाले चुल्हो-चौकोका सबै भाँडाकुँडा दराजमा ताल्चा ठोकेर बुबा हिँडिदिनुभयो। भोकको त्यो कारुणिक क्षणमा बुबाकै एकजना ग्रिल पसले साथी ईश्वर बनेर चामल लिएर नआइदिएको भए हाम्रो बाल्यकाल सायद त्यहीँ अस्ताउँथ्यो होला। आमाको सङ्घर्षको कुनै सीमा थिएन; लगनखेल परिवार नियोजनको पाँच सय रुपैयाँ तलब बुबाले अफिसमै पुगेर खोसेर लैजान्थे, तैपनि हाम्रा मुखमा माड लगाउन आमाले पेप्सिकोलातिर अर्को काम खोजेर आफ्नो देहलाई दिनरात मेसिनझैँ जोतिरहनुभयो।

२०४४ सालको त्यो कालो रात, जब बुबा हातमा नाङ्गो खुकुरी नचाउँदै 'आज तेरो आमालाई नकाटी छाड्दिनँ' भन्दै गर्जिनुभयो, हाम्रो संसार डरको चरम कम्पनमा भासिएको थियो। भोलिपल्ट बिहान दिदीको चलाखीपूर्ण विद्रोहले हाम्रो जीवनको दिशा नै मोडिदियो। बाथरुम छिरेका बुबालाई थाहा नदिई तेल पोखेर, 'तेल सकिएछ' भन्दै पैसा मागेर दिदीले म र सानी बहिनीको हात समातेर पछाडि नफर्की सडक नाप्नुभयो। छ वर्षकी बहिनीको अबोध पाइलाको भरमा पाटनको अशोक हल हुँदै कुमारीपाटी-मानभवनको गल्लीमा आमालाई खोज्दै हिँड्दा हामी केवल हाड र छालाका टुक्रा थियौँ, जसलाई टाँसिन मासुजस्ती आमाकै काख चाहिएको थियो। टाउकामा सेतो पट्टी र अनुहारमा निलडाम बोकेर रोशन कार्कीको घरको शरणमा पुगेकी आमाको छातीमा टाँसिँदा बल्ल हाम्रो सास फर्कियो। त्यहाँबाट पुल्चोकको सरकारी स्कुलको कक्षा २ मा भर्ना त भएँ, तर दिदीको भाग्यमा अक्षरको छहारी फेरि पनि परेन। २०४५ सालको त्यो भयानक भुइँचालो, जसले मध्यरातमा ब्युँझाएर धर्ती हल्लाउँदा मलाई कुनै मान्छेले घर हल्लाएजस्तो लाग्थ्यो, त्यो बालसुलभ अबोधता अझै मनमा ताजा छ। रोशन कार्कीको घरबाट निस्किएपछि फेरि पुरानो बानेश्वर, मामाघरको अँध्यारो टुकी र लेले-प्याङ्गाउँको धान कुट्ने मिलसम्मको यात्रा सुरु भयो। लुकुन्डोलको ठाडो उकालोमा कोइलाको भारी बोक्दा ढाडमा बसेका निलडामहरू पैसाको तिर्खाले कोरिएका हाम्रा सुरुवाती विद्रोही रेखाहरू थिए।

२०४६ सालको जनआन्दोलनको राँको बल्दा हामी काठमाडौँको मरु गणेशस्थान, सानो पशुपति पछाडिको साँघुरो गल्लीमा डेरा सरेका थियौँ। सडकमा 'जिन्दावाद' र 'मुर्दावाद'का गगनभेदी नारा, दन्किरहेका साझा बसहरू, अनि वसन्तपुरको शिव-पार्वती मन्दिरको सिंहको मूर्तिमुनि गोलीको तातो आवाजबाट जोगिन आमाको काखमा लुकेको त्यो क्षण कुनै भयानक सपनाभन्दा कम थिएन। त्यही कोलाहलका बीच एकदिन आमा विषको शङ्कामा अस्पताल पुग्नुभयो; वीर अस्पतालको रक्ताम्य भीड, जनआन्दोलनका घाइतेहरूको चित्कार, मध्यरातमा पहिलोपटक देखेको लासको भय, र बहिनीसँग मिलेर खाएको त्यो एक गिलास दूध र खजुरी बिस्कुटको स्वाद आज पनि मनमा नमेटिने गरी गढेको छ। गरिबीको अपमान कतिसम्म थियो भने, उपचारको बिल तिर्न नसकेर आमाले हामीलाई अघि लगाई अस्पतालबाट भाग्नुपरेको थियो। त्यसपछि लगनटोल, मरिचमानविरुद्धका सडक-नारा, प्रज्वल र उज्ज्वलको घरको कौसीमा एन्टेना मिलाउँदै ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट टिभीमा हेरिएको 'रामायण', अनि प्रजातन्त्र आएलगत्तै आमाको जागिर खोसिएर फेरि भोकको मुखमा धकेलिएको हाम्रो परिवार—यी सबै दृश्यहरू कुनै सिनेमाको रिलझैँ आँखाअगाडि घुमिरहन्छन्।

तर अभावकै दलदलमा पनि बाल्यकालको एउटा उन्मुक्त, चञ्चल र स्वच्छन्द रङ जीवितै थियो। काष्ठमण्डपका गणेशलाई भक्तहरूले चढाएको लड्डु-पेँडा चोरेर बिहानको खाजा टार्ने, पाँच-दस पैसाका सिक्काले बहिनीलाई खुवाउने, अनि रञ्जना हलमा एक रुपैयाँको अगाडिको टिकट काटेर वा ठूला मान्छेको हुलमा टाँसिएर बारम्बार एउटै फिल्म हेरिरहने त्यो चुलबुले केटो मै थिएँ। काठमाडौँको मरु गणेशस्थान तलको शान्ति निकुञ्ज माविमा 'खेचा' भन्दै बेन्चमाथि उभ्याइँदा, कान समातेर कुखुरा बन्दा, र हातमा डस्टरको चोट खाँदा पनि मभित्रको चञ्चलता मर्दैनथ्यो। कक्षाकोठामा निदाउने, अल्छी गर्ने र घण्टी बज्न नपाउँदै भाग्ने केटोलाई सम्हाल्ने सुदर्शन र रञ्जनजस्ता आत्मीय साथीहरू थिए। आज सुदर्शन यो संसारमा छैन, उसको त्यो कारुणिक अन्त्यले मनलाई सधैँ चिमोटिरहन्छ।

समयको बहावले मलाई १२ वर्षकै उमेरमा थानकोटको फोटो स्टुडियोमा पुर्‍यायो। बिहान रिल र नेगेटिभको झोला बोकेर सुन्धरा हुँदै न्यु रोडको ड्रिमल्यान्ड कलर ल्याबमा पुग्नु, स्कुल जानु, र साँझ धुलाएका तस्बिरहरू बोकेर फेरि थानकोट फर्कनु—अभावले मलाई उमेरभन्दा धेरै अगाडि हिँड्न सिकाइसकेको थियो। उता १५ वर्षकी अबोध दिदीको काँधमा विवाहको भारी बोकाउनुपर्ने बाध्यता आइलाग्यो। सात वर्षपछि पाटनको मालपोत कार्यालयको चियापसलमा भेटिएका चुरोटको धुवाँ उडाइरहेका बुबा, उहाँको चस्माको मास्तिरबाट चियाएको त्यो दृष्टि, र 'तेरो आमालाई जे मन लाग्छ त्यही गर्' भन्ने कठोर शब्दका बीच हातमा परेको पचास रुपैयाँको नोट। अन्ततः २०४९ साल फागुन २९ गते गुह्येश्वरीको परिसरमा, बुबा र मामाबिना नै, एउटा भाइ र आमाको साक्षीमा दिदीको सिउँदो रङ्गियो, र भोलिपल्ट बिहान ओढ्नेले मुख छोपेर अरूको आँगनमा भाँडा माझ्दै गरेकी दिदीलाई देख्दा छाती चिरिएर आयो।

मेरो आफ्नै यात्रा भने सधैँ भड्किरह्यो। बदमासी, पसलको पैसा चोर्ने बानी, होलीमा बिनाकसुर खाएको कुटाइ, र अन्ततः कक्षा १० को टेस्ट परीक्षामा सातवटा विषयमा लागेको लज्जास्पद फेलको धक्का। तर, जब आमाले गहभरि आँसु पारेर भन्नुभयो—'तेरो बाबुले मार्ला भनेर भागेँ, तिमीहरूलाई हली बनाउलान् भनेर सहर ल्याएँ, म केही भन्दिनँ, तर एसएलसी पास गरेर देखा!' ती शब्दहरू मेरो चेतनामा बिजुलीझैँ चम्किए। मभित्रको अल्लारे केटो एकाएक स्तब्ध भयो। बुद्धरत्न सरको प्रेरणा, मनिका मिसले नयाँबजारमा निःशुल्क सिकाएको अङ्ग्रेजी ग्रामर, अनि कक्षाको पहिलो बेन्चबाट सुरु भएर शिक्षकको शङ्कालु नजरपछि रोजिएको त्यो अन्तिम बेन्चको एकान्त साधना। रमेश, सुन्दर र जातको विभेदसँग लड्दै अघि बढेको मेरो अनन्य मित्र गणेश—हामी अभावका सन्तानहरूले एकअर्काको आँसु र पसिना साटेर अक्षरहरूसँग जुध्यौँ। जाँचकै बेला गणेशको खुट्टामा रिक्साले कुल्चिए पनि हामीले हिम्मत हारेनौँ।

अन्ततः एसएलसीको पर्खाल ढल्यो, जीवनले नयाँ मोड लियो। छात्रवृत्ति पाएर कलेजको खुड्किलो टेक्दा १८ वर्षको त्यो ठिटो अभावको भेलबाट पौँडिँदै एउटा नयाँ किनारमा पुगिसकेको थियो। बाल्यकालका ती भोक, ती आँसु, अपमान र संघर्षका काला बादलहरूलाई आफ्नै पाखुरी र संकल्पको उज्यालोले चिर्दै म अगाडि बढेँ। आज फर्केर हेर्दा लाग्छ—जीवन पीडाको एउटा महासागर रहेछ, तर त्यही महासागरका उत्ताल तरङ्गहरूसँग जुध्दै पौडिनु नै बाँच्नुको वास्तविक सौन्दर्य हो। कसैसँग कुनै गुनासो नगरी, आफ्नै आँसुको मसीले कोरिएको यो जीवन-कथाको पहिलो अध्यायलाई म यहाँ ल्याएर विश्राम दिन्छु।